ટ્રમ્પ, શીની મુલાકાત વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા, અસ્થિરતા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ!

• ટ્રમ્પ અને જિનપિં વચ્ચેની સમિટનો હેતુ સંબંધોમાં એવી સ્થિરતા લાવવાનો છે જે વૈશ્વિક અસર ઊભી કરી શકે છે
• વૈશ્વિક સ્તરે નજર કરીએ તો આજે સત્તા એક જ સમયે કેન્દ્રિત પણ થઈ રહી છે અને વિખેરાઈ પણ રહી છે. અમેરિકા વિશ્વની અગ્રણી સૈન્ય શક્તિ તરીકે યથાવત છે. ચીન તેનું મુખ્ય વ્યૂહાત્મક હરીફ છે. રશિયા પ્રચંડ સૈન્ય અને અણુ ક્ષમતા જાળવી રાખે છે. ભારત ઉત્તરોત્તર મહત્વપૂર્ણ સ્વતંત્ર ધ્રુવ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. યુરોપ વધુ વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા ઈચ્છે છે ઃ ચીન આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાને આકાર આપવામાં વધુ પ્રભાવ ઈચ્છે છે અને પોતાની ટેક્નોલોજી તથા આર્થિક પ્રગતિને રોકવાના અમેરિકન પ્રયાસોનો સખત વિરોધ કરે છે. વોશિંગ્ટન પણ પોતાના સૈન્ય લાભો, ટેકનિકલ નેતૃત્વ અને ગઠબંધન માળખાને જાળવી રાખવા એટલું જ મક્કમ છે. છતાં બંનેમાંથી કોઈ અનિયંત્રિત સંઘર્ષ પોસાઈ શકે તેમ નથી ઃ પ્રશ્ન એ નથી કે ચીન અમેરિકાની ભૂ-રાજકીય સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવશે કે કેમ. તેના કરતા પણ વધુ વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે કે શું વોશિંગ્ટન અને બેઇજિંગ એવા મર્યાદિત ક્ષેત્રો શોધી કાઢે અને તેને અલગ તારવીને ત્યાં તણાવ વધતો અટકાવવા સંયુક્ત રીતે પ્રયાસ કરે. કદાચ આ પગલું બંનેના હિતમાં હોઈ શકે છે

ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ પોતાની ત્રણ દિવસીય રાજકીય મુલાકાતે અમેરિકા પહોંચી ગયા છે. જિનપિંગ અને અમેરિકી પ્રમુખ વચ્ચે આ ત્રણ દિવસમાં થનારી બેઠકો અને ચર્ચાઓ ખૂબ જ મહત્ત્વની છે. આ ઉપરાંત ખાસ વાત એવી છે કે, જિનપિંગ છ મહિનામાં રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સાથેની તેમની બીજી બેઠક માટે અમેરિકા પહોંચી ગયા છે. દુનિયાના બે બળીયા આ રીતે છ મહિનાના સમયગાળામાં બે વખત મુલાકાત કરે તેની પાછળ ચોક્કસ નક્કર કારણો હોય તેમ દેખાઈ રહ્યું છે. જાણકારોના મતે હાલમાં વૈશ્વિક સ્તરે જે અસ્થિતરતા અને અસમંજસની સ્થિતિ સર્જાયેલી છે તેનો ઉકેલ લાવવા અને નાના દેશો પર પ્રભાવ પાડવા માટે આ બંને દેશો પોતાના સંબંધોમાં સ્થિરતા ઈચ્છતા હોય તેમ લાગી રહ્યું છે. તેમ છતાં છેલ્લાં ઘણા સમયથી સર્જાયેલી બહુધ્રુવિય વૈશ્વિક સ્થિતિમાં આ બંને મહાસત્તાઓની મુલાકાત અને જોડાણ નવા સમીકરણો રચી શકે છે તે વાતને નકારવી જોઈએ નહીં.
વૈશ્વિક સ્તરે નજર કરીએ તો આજે સત્તા એક જ સમયે કેન્દ્રિત પણ થઈ રહી છે અને વિખેરાઈ પણ રહી છે. અમેરિકા વિશ્વની અગ્રણી સૈન્ય શક્તિ તરીકે યથાવત છે. ચીન તેનું મુખ્ય વ્યૂહાત્મક હરીફ છે. રશિયા પ્રચંડ સૈન્ય અને અણુ ક્ષમતા જાળવી રાખે છે. ભારત ઉત્તરોત્તર મહત્વપૂર્ણ સ્વતંત્ર ધ્રુવ તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. યુરોપ વધુ વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા ઈચ્છે છે, જ્યારે અખાતી દેશોથી લઈને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સુધીની મધ્યમ શક્તિઓ હવે પોતાના તમામ વ્યૂહાત્મક દાવ કોઈ એક પક્ષ પર લગાવવા તૈયાર નથી. વૈશ્વિક સંસ્થાઓની પણ આવી જ સ્થિતિ છે. નાટો અડીખમ રહ્યું છે, જ્યારે બ્રિક્સ અને શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશનએ વધુ રાજકીય વજન પ્રાપ્ત કર્યું છે. છતાં આ શીત યુદ્ધનું પુનરાવર્તન કરતા બે સ્પષ્ટ સામસામેના જૂથો નથી. જાણકારો માને છે કે, હાલમાં વૈશ્વિક સ્તરે બહુધ્રુવિય પરિસ્થિતિ સર્જાયેલી છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, નવી દિલ્હીમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી બ્રિક્સ સમિટમાં આ જ જટિલતા સ્પષ્ટપણે જોવા મળી હતી. તેના સભ્યોએ વધુ પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થા અને સુધારેલી બહુપક્ષીય સંસ્થાઓની માંગ કરી હતી, પરંતુ તેઓ ટેબલ પર વ્યાપકપણે વિભિન્ન રાષ્ટ્રીય હિતો લઈને આવે છે. ભારત, ચીન, રશિયા, ઈરાન, બ્રાઝિલ અને અખાતી દેશોને માત્ર એક પશ્ચિમ-વિરોધી જૂથ તરીકે વર્ગીકૃત કરીને સીમિત કરી શકાય નહીં. આ બાબત એ સમજાવવામાં મદદ કરે છે કે શા માટે યુદ્ધોનો અંત લાવવો આટલો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ કોઈપણ નિર્ણાયક રાજકીય પરિણામ વિના ચાલુ છે. પશ્ચિમ એશિયા ઊંડી અસ્થિરતામાં છે. ઈરાન અને અમેરિકા સંઘર્ષમાં અટવાયેલા છે અને હોર્મુઝની ખાડી વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષાને સતત અસર કરી રહી છે. અન્યત્ર ચાલતા નાના સંઘર્ષો એટલા માટે ટકી રહ્યા છે કારણ કે સંઘર્ષ સમાપ્તિ પર મહાસત્તાઓની સહમતિ નબળી પડી છે. તેઓ પોતે સંઘર્ષમાં જોડાયેલા છે અથવા તો તેનો લાભ લેવાની ફિરાકમાં છે તેથી તેઓ સ્પષ્ટ રીતે ક્યાંય યુદ્ધ અટકે તેવું ઈચ્છતા નથી.
હાલમાં વિકસી રહેલી નવી વૈશ્વિક વ્યવસ્થામાં સત્તાના ઘણા કેન્દ્રો છે, પરંતુ સ્વીકૃત નિયમો બહુ ઓછા છે. જાણકારોના મતે આ બાબત જ વોશિંગ્ટનની બેઠકને માત્ર અન્ય દ્વિપક્ષીય સમિટ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. ટ્રમ્પ કે શી બંનેમાંથી કોઈ પણ પોતાના દેશો વચ્ચેની માળખાકીય હરીફાઈનો ઉકેલ લાવવાની અપેક્ષા રાખતા નથી. ચીન આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાને આકાર આપવામાં વધુ પ્રભાવ ઈચ્છે છે અને પોતાની ટેક્નોલોજી તથા આર્થિક પ્રગતિને રોકવાના અમેરિકન પ્રયાસોનો સખત વિરોધ કરે છે. વોશિંગ્ટન પણ પોતાના સૈન્ય લાભો, ટેકનિકલ નેતૃત્વ અને ગઠબંધન માળખાને જાળવી રાખવા એટલું જ મક્કમ છે. છતાં બંનેમાંથી કોઈ અનિયંત્રિત સંઘર્ષ પોસાઈ શકે તેમ નથી.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, મહાસત્તાઓની હરીફાઈ ત્યારે સૌથી વધુ જોખમી બને છે જ્યારે પ્રત્યેક પક્ષ સામા પક્ષના ઇરાદાઓ અને મર્યાદાઓ વિશે સાવ અનિશ્ચિત બની જાય છે. જાણકારો માને છે કે, તાત્કાલિક વ્યવહારિક મુદ્દો અમેરિકા અને ચીન વેપાર યુદ્ધવિરામનો છે, જે ૧૦ નવેમ્બરે સમાપ્ત થાય છે. વાટાઘાટ કરનારા અધિકારીઓ કૃષિ ખરીદી, બજાર પહોંચ, મહત્વપૂર્ણ ખનિજો અને અન્ય વ્યાપારી વિવાદોને ઉકેલવાની સાથે ટેરિફ વધારાના બીજા તબક્કાને રોકવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. પરંતુ સોયાબીન, એરક્રાફ્ટ અને ટેરિફ એ ઊંડી સ્પર્ધાના માત્ર સપાટી પરના લક્ષણો છે.ટેક્નોલોજી હવે રાષ્ટ્રીય શક્તિથી અવિભાજ્ય બની રહી છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, અદ્યતન સેમિકન્ડક્ટર્સ, રેર-અર્થ પ્રોસેસિંગ અને મજબૂત સપ્લાય ચેઈન્સ હવે એ વ્યૂહાત્મક જગ્યા પર કબજો જમાવી ચૂક્યા છે જે ક્યારેક પરંપરાગત વેપાર પરની દલીલોનું કેન્દ્ર હતી. એક સંભવિત મહત્વપૂર્ણ બાબત ધ્યાન ખેંચે તેવી છે. અમેરિકન અને ચીની અધિકારીઓ એઆઈ સુરક્ષા અને ઈમર્જન્સી હોટલાઈન ઉપર ચર્ચા ચાલુ રાખવા માટે સંમત થયા છે. ભવિષ્યની અસ્થિરતા વચ્ચે પણ સ્થિરતા વધારી શકે તેવી ગંભીર એઆઈ સંબંધિત ઘટનાઓની જાણ કરવા માટેની વ્યવસ્થાનો સમાવેશ થાય છે. આ કદાચ સાધારણ પગલું લાગી શકે, પરંતુ આવી વ્યવસ્થાઓ એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે સ્પર્ધા તો ચાલુ જ રહેવાની છે. શીત યુદ્ધ દરમિયાન, શસ્ત્ર-નિયંત્રણ કરારો અને સૈન્ય હોટલાઇન્સે સોવિયેત-અમેરિકન દુશ્મનાવટનો અંત નહોતો આણ્યો. તેમણે માત્ર હરીફાઈને મોટી આપત્તિમાં ફેરવાતી રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ઉલ્લેખનીય છે કે, હાલના સમયમાં જે રીતે એઆઈનું ચલણ વધી રહ્યું છે, સાયબર ઓપરેશન્સ થઈ રહ્યા છે તે જોતાં ભવિષ્યમાં વ્યૂહાત્મક જોખમ વ્યવસ્થાપનની આવી જ આદતોની જરૂર પડી શકે છે. આ સમિટ એ વાતની પણ કસોટી કરશે કે શું મહાસત્તાઓ મૂળભૂત રીતે સ્પર્ધા કરતી હોવા છતાં પસંદગીના ક્ષેત્રોમાં સહયોગ કરી શકે છે કે નહીં. અમેરિકા ઈચ્છશે કે ચીન ઈરાન સાથેના પોતાના વ્યાપક આર્થિક સંબંધોનો ઉપયોગ સંયમ જાળવવા અને હોર્મુઝની સ્થિતિને સ્થિર કરવામાં મદદ કરવા માટે કરે. આ ઉપરાંત યુક્રેન મુદ્દે પણ રશિયા ઉપર દબાણ કરવા અથવા મધ્યસ્થી કરવા માટે અમેરિકા આ બેઠકમાં ચીનને પ્રસ્તાવ મુકે તેવી શક્યતાઓ છે. બીજી તરફ જાણકારો એવું પણ માને છે કે, બેઈજિંગને હાલમાં આ મુદ્દે વોશિંગ્ટનના દબાણની અસર થશે નહીં અથવા તો એમ કહીએ કે તે દબાણમાં આવશે નહીં કારણ કે તેના પોતાના હિતો પણ આ સ્થિતિમાં જોડાયેલા હશે. તેમ છતાં લાંબા સમય સુધી ચાલતી અશાંતિથી ચીનને પણ ઘણું નુકસાન થઈ શકે તેમ છે. હોર્મુઝમાં ઊર્જા પુરવઠામાં વિક્ષેપ ચીની અર્થતંત્રને અસર કરે છે. બીજી તરફ અસ્થિર થયેલું યુરોપ વૈશ્વિક વેપારને જટિલ બનાવે છે. હકિકતે જોઈએ તો પરમાણુ શક્તિઓ વચ્ચે અનિયંત્રિત તણાવ કોઈના હિતમાં નથી.
પ્રશ્ન એ નથી કે ચીન અમેરિકાની ભૂ-રાજકીય સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવશે કે કેમ. તેના કરતા પણ વધુ વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે કે શું વોશિંગ્ટન અને બેઇજિંગ એવા મર્યાદિત ક્ષેત્રો શોધી કાઢે અને તેને અલગ તારવીને ત્યાં તણાવ વધતો અટકાવવા સંયુક્ત રીતે પ્રયાસ કરે. કદાચ આ પગલું બંનેના હિતમાં હોઈ શકે છે. આ બેઠકમાં તાઇવાન મુદ્દો સૌથી જોખમી વિવાદનું કેન્દ્ર બની રહેશે. બેઇજિંગ આ મુદ્દાને સાર્વભૌમત્વ માટે મહત્ત્વનો માને છે. બીજી તરફ વોશિંગ્ટન પોતાની નક્કી કરેલી વન-ચાઇના પોલિસીના ફ્રેમવર્ક જાળવી રાખીને તાઇવાનની સુરક્ષાનું સમર્થન કરવાનું ચાલુ રાખે છે. આ વિરોધાભાસને સંભાળવો એ યુએસ-ચીન મુત્સદ્દીગીરીની કેન્દ્રીય કસોટીઓમાંની એક રહેશે.

બેઠક મોટી ગણી શકાય પણ કદાચ પરિણામ એટલું મોટું ન પણ આવી શકે
જાણકારોના મતે હાલમાં તો અમેરિકા અને ચીન પોતપોતાની હિતો સાચવીને એકબીજા સાથે સોદાબાજી કરવા એક મંચ ઉપર ભેગા થયા છે. હાલમાં તેમની વચ્ચે સ્પર્ધા વધારે છે અને બીજી તરફ એઆઈની જે સ્થિતિ વણસી છે તેના કારણે યુદ્ધની પરિસ્થિતિ ગમે ત્યારે સર્જાઈ શકે તેમ છે. આ સંજોગોમાં બંને દેશો પારસ્પરિક રીતે એકબીજાની સાથે વાતચીત કરે અને એઆઈના દુષ્પરિણામો અંગે ચર્ચા કરે તે વધારે મહત્ત્વનું છે. તેના પગલે જ લાગી રહ્યું છે કે, વોશિંગ્ટનમાં કોઈ મોટી સમજૂતી થવાની શક્યતા ઓછી છે. વધુ અર્થપૂર્ણ પરિણામ સતત સંવાદ, સ્પષ્ટ મર્યાદાઓ, કટોકટી દરમિયાન વાતચીત માટેની વ્યવસ્થાઓ અને સ્પર્ધાને અનિયંત્રિત સંઘર્ષમાં ફેરવાતી રોકવા માટે પૂરતી આર્થિક અનુકૂળતા દ્વારા મળી શકે તેમ છે. ભૂતકાળમાં શીત યુદ્ધે આખરે દ્વિધ્રુવીય સ્પર્ધાનું સંચાલન કરવા માટે વિસ્તૃત વ્યવસ્થાઓ વિકસાવી હતી; તેમાં સ્પષ્ટ સીમારેખાઓ હતી. ઉભરતા બહુધ્રુવીય વિશ્વ પાસે તેની સરખામણીમાં કંઈ નથી. તેની સંસ્થાઓ વિભાજિત છે, તેના જોડાણો એકબીજા પર આચ્છાદિત છે અને તેના સંઘર્ષો વધુને વધુ એકબીજા સાથે જોડાઈ રહ્યા છે. આ સંજોગોમાં જોઈએ તો, ટ્રમ્પ અને શી જૂની આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવસ્થાને પુનઃસ્થાપિત કરી શકતા નથી. વર્તમાન યુદ્ધોના વિરામ વિના તેઓ એકલા નવી વ્યવસ્થા પણ ઘડી શકતા નથી. પરંતુ વિશ્વ વ્યવસ્થાના એક માળખામાંથી બીજા માળખા તરફનું પ્રયાણ યુએસ અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો ઊંડો પ્રભાવ પાડશે. તેથી જ વોશિંગ્ટન સમિટનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પરિણામ કદાચ કોઈ કરાર નહીં હોય. તે માત્ર એ વાતનો પુરાવો હોઈ શકે છે કે વિશ્વના બે સૌથી શક્તિશાળી હરીફો એક બાબત સમજે છે જે વધુને વધુ સ્પષ્ટ થઈ રહી છે. તેઓ કદાચ તેમની હરીફાઈનો ઉકેલ લાવી શકશે નહીં, પરંતુ તેઓ તેમના મતભેદો પરનું નિયંત્રણ ગુમાવવાનું પોસાય તેમ નથી તેવું ચોક્કસ સ્વીકારશે.