ઈઝરાયેલ, બ્રાઝિલ, USની ચૂંટણી : ભારત માટે થોભો અને રાહ જૂઓ

• ત્રણેય રાષ્ટ્રોમાં સત્તાનું સંતુલન કઈ તરફ વળે છે તેના આધારે વિદેશ અને વેપાર નીતિ નક્કી થશે
• અમેરિકા સાથે ભારત લાંબા સમયથી જેની રાહ જોવાઈ રહી છે તેવા દ્વિપક્ષીય વેપાર કરારને આખરી ઓપ આપવાના અત્યંત નિકટ પહોંચી ગયું છે. બીજી તરફ, લેટિન અમેરિકન ક્ષેત્રમાં બ્રાઝિલ ભારત માટે એક વિશાળ, ઉભરતા અને વિશ્વાસપાત્ર વેપારી ભાગીદાર તરીકે પોતાની સ્થિતિ સુદ્રઢ કરી રહ્યું છે. તદુપરાંત, ઇઝરાયલ સાથે ભારત મુક્ત વેપાર કરાર પર ગંભીરતાપૂર્વક આગળ વધી રહ્યું છે : અમેરિકા અને ભારત આગામી ત્રણ વર્ષમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને ૫૦૦ અબજ ડોલરના સીમાચિહ્ન સુધી પહોંચાડવાનું મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય ધરાવે છે. જોકે, ચૂંટણી પરિણામો કદાચ કરારને સંપૂર્ણપણે રદ ન કરે, પરંતુ વિભાજિત કોંગ્રેસ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની નીતિઓ પર કડક નજર રાખશે, જેના કારણે ભારત માટે ટેરિફ રાહતો અને વીઝા નીતિઓમાં અપેક્ષિત છૂટછાટો મેળવવાનું કામ જટિલ બની શકે છે : ચૂંટણી બાદ બ્રાઝિલમાં કઈ વિચારધારા ધરાવતી સરકાર સત્તા પર આવે છે, તેના પર ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને ખાદ્ય તેલની સપ્લાય નિર્ભર રહેશે. તેવી જ રીતે ઈઝરાયેલમાં સત્તા બદલાવાથી જો નીતિગત પ્રાથમિકતા બદલાય તો સંરક્ષણ ડીલમાં વિલંબ થઈ શકે છે, જે ભારતીય સૈન્યની તાત્કાલિક તૈયારીઓને અસર કરી શકે છે

વિશ્વભરના દેશો વેપાર અને વાણિજ્યથી લઈને સંરક્ષણ અને સુરક્ષા સુધીના અનેકવિધ ક્ષેત્રોમાં સદીઓથી એકબીજાને પ્રભાવિત કરતા આવ્યા છે. જોકે, છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં વૈશ્વિક અને સ્થાનિક સ્તર વચ્ચે ઘટતી જતી ભૌગોલિક સીમાઓ, ડિજિટલ ક્રાંતિ અને વિવિધ ક્ષેત્રીય સંઘર્ષો તથા યુદ્ધોએ તમામ દેશોના ભવિષ્ય અને અર્થતંત્રને એકબીજા સાથે મજબૂતીથી સાંકળી દીધા છે. વર્તમાન વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં અમેરિકા, બ્રાઝિલ અને ઇઝરાયલ જેવા વ્યૂહાત્મક ભાગીદારોમાં યોજાઈ રહેલી ચૂંટણીઓએ ભારત સાથેના તેમના રાજદ્વારી, આર્થિક અને લશ્કરી સંબંધોને ફરી એકવાર ગંભીર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં મૂકી દીધા છે. ભારત આ સમયે વિશ્વના અગ્રણી દેશો સાથે વ્યાપારિક સમજૂતીઓ (ટ્રેડ-ડીલ) કરવા માટે અત્યંત સક્રિય છે. કેટલીક સમજૂતીઓ પર પ્રાથમિક વાટાઘાટો શરૂ થઈ ચૂકી છે, તો કેટલીક ડીલ લગભગ અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી ગઈ છે. આવા નિર્ણાયક વળાંક પર આ ત્રણેય રાષ્ટ્રોમાં સત્તાનું સંતુલન કઈ તરફ નમે છે અને મતદારો કોના પક્ષમાં જનાદેશ આપે છે, તેની સીધી અને વ્યાપક અસર ભારતની વેપાર નીતિ તથા વિદેશ નીતિ પર પડવી અનિવાર્ય છે.
વૈશ્વિક રાજકારણની વર્તમાન સ્થિતિ પર નજર કરીએ તો અમેરિકામાં મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓ યોજાઈ રહી છે, જ્યારે બ્રાઝિલ અને ઇઝરાયલમાં સત્તા પરિવર્તન અથવા ગઠબંધનની નવી સમીકરણો રચાઈ રહ્યા છે. ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય અને વાણિજ્ય જગત માટે આ ત્રણેય દેશોનું મહત્વ અનન્ય છે, પરંતુ ભારતની પ્રાથમિકતાઓ ત્રણેય સ્થળે એકસમાન નથી. અમેરિકા સાથે ભારત લાંબા સમયથી જેની રાહ જોવાઈ રહી છે તેવા દ્વિપક્ષીય વેપાર કરારને આખરી ઓપ આપવાના અત્યંત નિકટ પહોંચી ગયું છે. બીજી તરફ, લેટિન અમેરિકન ક્ષેત્રમાં બ્રાઝિલ ભારત માટે એક વિશાળ, ઉભરતા અને વિશ્વાસપાત્ર વેપારી ભાગીદાર તરીકે પોતાની સ્થિતિ સુદ્રઢ કરી રહ્યું છે. તદુપરાંત, ઇઝરાયલ સાથે ભારત મુક્ત વેપાર કરાર પર ગંભીરતાપૂર્વક આગળ વધી રહ્યું છે. જો આ આગામી સમયમાં આ દેશોની આંતરિક રાજનીતિમાં મોટી ઉથલપાથલ સર્જાય અથવા વિદેશ નીતિ પ્રત્યેનું વલણ બદલાય, તો તેનાથી ભારતના હિતો, સપ્લાય ચેઇન અને અર્થતંત્ર પર બહુવિધ અસરો જોવા મળી શકે છે.
અમેરિકાના સંદર્ભમાં વાત કરીએ તો ૩ નવેમ્બરે યોજાનારી મધ્યસત્ર ચૂંટણીઓ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે અત્યંત નાજુક સાબિત થઈ શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો સ્પષ્ટ કરે છે કે આ ચૂંટણીઓમાં યુએસ કોંગ્રેસના બંને ગૃહો, હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ અને સેનેટ ઉપર કયો પક્ષ પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપશે તે મુખ્ય મુદ્દો છે.
રિપબ્લિકન પાર્ટી બંને ગૃહોમાં પોતાની બહુમતી જાળવી રાખવા માટે એડીચોટીનું જોર લગાવી રહી છે, જ્યારે ડેમોક્રેટિક પક્ષને આશા છે કે જનઆક્રોશ અને નીતિગત અસંતોષને કારણે તેમની બેઠકોમાં નોંધપાત્ર વધારો થશે. તાજેતરના સર્વેક્ષણ અનુસાર, નોંધાયેલા મતદારોમાં ડેમોક્રેટ્સને ૪૭ ટકા અને રિપબ્લિકનને ૩૬ ટકા સમર્થન મળતું જણાય છે. જો રિપબ્લિકન પક્ષ કોઈપણ એક ગૃહમાં પણ પોતાની બહુમતી ગુમાવી બેસે, તો રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે પોતાના કાર્યકાળના બાકીના બે વર્ષોમાં મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવા અને પોતાના કડક વેપારી એજન્ડાને કોંગ્રેસમાંથી મંજૂરી અપાવવી અત્યંત કપરું બની જશે.
બીજી તરફ નવી દિલ્હી અને વૉશિંગ્ટન વચ્ચે પ્રસ્તાવિત વેપાર સમજૂતી હાલ પોતાના આખરી મુકામ પર છે.
બંને દેશોના ટોચના રાજદ્વારીઓ અને વાણિજ્ય અધિકારીઓ લાંબા સમયથી અટકેલા ટેરિફ, બજાર પ્રવેશ અને નિયમનકારી મુદ્દાઓને ઉકેલવા સતત મંત્રણા કરી રહ્યા છે. બંને પક્ષોએ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં જ આ વચગાળાના વેપાર કરારના મૂળભૂત માળખાની સત્તાવાર ઘોષણા કરી હતી. અમેરિકા ભારતીય ઉત્પાદનો માટે વિશ્વનું સૌથી મોટું નિકાસ બજાર છે. વાણિજ્ય મંત્રાલયના અધિકૃત આંકડા દર્શાવે છે કે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન ભારતે અમેરિકામાં ૮૭.૩૧ અબજ ડોલરની ચીજવસ્તુઓની નિકાસ કરી હતી, જ્યારે અમેરિકાથી ભારત ખાતે થયેલી આયાત ૫૩.૪૫ અબજ ડોલર રહી હતી. આ સતત વધી રહેલા વેપારના સંદર્ભમાં ભારતમાં અમેરિકન રાજદૂતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બંને દેશો આગામી ત્રણ વર્ષમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને ૫૦૦ અબજ ડોલરના સીમાચિહ્ન સુધી પહોંચાડવાનું મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય ધરાવે છે. જોકે, ચૂંટણી પરિણામો કદાચ કરારને સંપૂર્ણપણે રદ ન કરે, પરંતુ વિભાજિત કોંગ્રેસ ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની નીતિઓ પર કડક નજર રાખશે, જેના કારણે ભારત માટે ટેરિફ રાહતો અને વીઝા નીતિઓમાં અપેક્ષિત છૂટછાટો મેળવવાનું કામ જટિલ બની શકે છે. દક્ષિણ અમેરિકાના સૌથી મોટા અર્થતંત્ર બ્રાઝિલ તરફ દ્રષ્ટિ કરીએ તો છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારત-બ્રાઝિલ ભાગીદારી અસાધારણ ઝડપે આગળ વધી છે. અગાઉ માત્ર પરંપરાગત ચીજવસ્તુઓ પૂરતો મર્યાદિત રહેલો આ સંબંધ હવે ઊર્જા, ટકાઉ કૃષિ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, અદ્યતન ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક બહુપક્ષીય મંચો પર વ્યૂહાત્મક સંકલનમાં પરિવર્તિત થયો છે. બ્રાઝિલ પહેલેથી જ સમગ્ર લેટિન અમેરિકા અને કેરેબિયન ક્ષેત્રમાં ભારતનું સૌથી મોટું વ્યાપારી ભાગીદાર છે. વિદેશ મંત્રાલયના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૫માં બંને દેશો વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર ૨૫ ટકાથી વધુના ઉછાળા સાથે ૧૫.૨૧ અબજ ડોલર પર પહોંચી ગયો હતો, જે વર્ષ ૨૦૨૪માં ૧૨.૨ અબજ ડોલર હતો. આ વેગ ૨૦૨૬ના પ્રારંભિક છ મહિનામાં પણ જળવાઈ રહ્યો હતો, જેમાં વેપાર ૩૭ ટકા વધીને ૮.૭૭ અબજ ડોલરે પહોંચ્યો હતો.
આર્થિક માળખાના દ્રષ્ટિકોણથી ભારતે વર્ષ ૨૦૨૫માં બ્રાઝિલને ૮.૩૫ અબજ ડોલરના મૂલ્યની ચીજવસ્તુઓની નિકાસ કરી હતી, જેમાં પેટ્રોલિયમ પેદાશો, ઔદ્યોગિક રસાયણો, જેનેરિક દવાઓ અને ભારે એન્જિનિયરિંગ સાધનો મુખ્ય રહ્યા હતા. બીજી બાજુ, ભારતે બ્રાઝિલ પાસેથી ૬.૮૫ અબજ ડોલરનો સામાન આયાત કર્યો હતો, જેમાં કાચું ખનીજ તેલ, સોયાબીન તેલ, ખાંડ, કપાસ અને લોહ અયસ્ક મુખ્ય હતા. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં બ્રાઝિલના રાષ્ટ્રપતિ લુઇઝ ઇનાસિયો લૂલા દા સિલ્વાની ભારત યાત્રા દરમિયાન તેમણે દ્વિપક્ષીય વેપારને ૩૦ અબજ ડોલર સુધી વિસ્તૃત કરવાનો નવો લક્ષ્યાંક રજૂ કર્યો હતો, જે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા ૨૦૩૦ સુધી નિર્ધારિત કરાયેલા ૨૦ અબજ ડોલરના લક્ષ્ય કરતાં પણ ઘણો વધારે હતો. આથી, ચૂંટણી બાદ બ્રાઝિલમાં કઈ વિચારધારા ધરાવતી સરકાર સત્તા પર આવે છે, તેના પર ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને ખાદ્ય તેલની સપ્લાય નિર્ભર રહેશે. જો નવી સરકાર સંરક્ષણવાદી નીતિ અપનાવે, તો ભારતની ફાર્મા અને કેમિકલ નિકાસને નવો અવરોધ વેઠવો પડી શકે છે.
મધ્યપૂર્વમાં ભારતનો સૌથી વિશ્વસનીય ભાગીદાર ગણાતા ઇઝરાયલ સાથેના સંબંધો મૂળભૂત રીતે સંરક્ષણ અને સુરક્ષા ક્ષેત્રે અત્યંત ગાઢ રહ્યા છે, પરંતુ તાજેતરના સમયમાં આ સંબંધો નાગરિક ટેકનોલોજી અને વ્યાપાર ક્ષેત્રે પણ ઊંડા બન્યા છે. ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની તેલ અવીવ યાત્રા દરમિયાન બંને દેશોએ પોતાના રાજદ્વારી સંબંધોને અપગ્રેડ કરીને 'શાંતિ, ઇનોવેશન અને સમૃદ્ધિ માટે વિશેષ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી'નો ઐતિહાસિક દરજ્જો આપ્યો હતો. ૨૭ ઓક્ટોબરે યોજાયેલી સંસદીય ચૂંટણીઓમાં વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂનું ભવિષ્ય દાવ પર લાગેલું છે. ભારત આંતરિક રાજકીય ગઠબંધનો પર બારીકાઈથી નજર રાખી રહ્યું છે, કારણ કે નવી દિલ્હી ઇચ્છી રહ્યું છે કે સરકાર ગમે તેની બને, સંરક્ષણ ઉત્પાદન, સંયુક્ત ડ્રોન પ્રોજેક્ટ્સ, સ્પાયવેર-સાયબર ટેકનોલોજી અને સૌથી અગત્યની ફ્રી ટ્રેડ ડીલની વાટાઘાટોમાં કોઈ વિલંબ ન થાય.
ભારત અને ઇઝરાયલ વચ્ચે પ્રસ્તાવિત મુક્ત વેપાર કરાર માત્ર ટેરિફ ઘટાડવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેમાં સેવા ક્ષેત્ર, સેવા આપનારા નિષ્ણાતોની હેરફેર, ઓરિજિનના નિયમો, બૌદ્ધિક સંપદા અધિકારો અને કાયદેસર ઈમિગ્રેશન જેવી બાબતોનો પણ સમાવેશ થાય છે.
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬માં બંને દેશો વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય વેપાર ૩.૯૩ અબજ ડોલર રહ્યો હતો. ભારત ત્યાં મુખ્યત્વે એન્જિનિયરિંગ સામાન, કેમિકલ્સ, કાપડ અને હાઇ-ટેક મશીનરીની નિકાસ કરે છે, જ્યારે ઇઝરાયલથી વિશેષ ખાતરો, અદ્યતન મશીનરી, સંવેદનશીલ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને લશ્કરી સાધનોની આયાત કરવામાં આવે છે. આ વેપાર ઉપરાંત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સાયબર સુરક્ષા, સેમિકન્ડક્ટર ડિઝાઈન, કૃષિ ટેકનોલોજી અને જળ વ્યવસ્થાપન જેવા ક્ષેત્રોમાં બંને દેશોનો સહયોગ ભારતના આધુનિકીકરણ માટે પ્રાણવાયુ સમાન છે.
સત્તા બદલાવાથી જો નીતિગત પ્રાથમિકતા બદલાય તો સંરક્ષણ ડીલમાં વિલંબ થઈ શકે છે, જે ભારતીય સૈન્યની તાત્કાલિક તૈયારીઓને અસર કરી શકે છે.

ભારત સામે ત્રણ અલગ-અલગ પ્રકારના કૂટનીતિક અને આથક પડકારો
સમગ્ર પરિસ્થિતિનું તારણ કાઢતાં સ્પષ્ટ થાય છે કે આ ત્રણેય રાષ્ટ્રોમાં યોજાઈ રહેલી ચૂંટણીઓ ભારત સામે ત્રણ અલગ-અલગ પ્રકારના કૂટનીતિક અને આર્થિક પડકારો રજૂ કરે છે. વૉશિંગ્ટનમાં ભારતની મુખ્ય ચિંતા સંસદીય બહુમતીના ફેરફારથી ટ્રમ્પના વ્યાપારિક પગલાં ધીમા પડવા અને ભારત-અમેરિકા ટ્રેડ-ડીલ ખેંચાઈ જવાની છે. બ્રાઝિલિયામાં ઉદ્દેશ્ય બંને દેશો વચ્ચે વધેલી આર્થિક ગતિને જાળવી રાખવાનો અને ૩૦ અબજ ડોલરના જંગી વેપાર લક્ષ્યાંકને પ્રાપ્ત કરવાનો છે. જ્યારે જેરૂસલેમમાં વ્યૂહાત્મક સંરક્ષણ કરારોની અવિરતતા અને પ્રસ્તાવિત એફટીએને સમયસર આખરી ઓપ આપવાનું ભારત માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે. ચૂંટણીઓના પરિણામો ગમે તે આવે, ભારતની સફળતા એ બાબત પર નિર્ભર કરશે કે તે પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને સર્વોપરી રાખીને નવા શાસકો સાથે કેટલી ઝડપથી સેતુ સાધી શકે છે. છેલ્લાં કેટલાક વર્ષથી ભારતની વિદેશનીતિ સાવ દિશાહિન રહી છે. ખાસ કરીને મલ્ટિપોલર નીતિ અપનાવવામાં ભારતે જૂના મિત્રોનો વિશ્વાસ ગુમાવ્યો છે જ્યારે નવાના ખોળે બેસવા જવામાં ત્યાં પણ પોતાનું અહિત કર્યું છે. ઈઝરાયેલ, બ્રાઝિલ એવા દેશો છે જે ભારતની હથિયારો અને ક્રૂડની સમસ્યાને ઘણા અંશે શાંત કરી શકે તેમ છે. બીજી તરફ અમેરિકા જોડેના વ્યવહારો પણ ફરીથી સેટલ થાય એમ છે. આ વખતે ભારતે વિચારીને અને નક્કર પગલાં સાથે જ આગળ વધવું જોઈએ.