'હાથી કે દાંત દિખાને કે કુછ ઔર, ખાને કે કુછ ઔર...' આ કહેવત અંગે વિજ્ઞાનનું શું કહેવું છે?

Elephant Teeth Science Fact Explained: આપણે બાળપણથી જ એક પ્રચલિત કહેવત સાંભળતા આવ્યા છીએ – "હાથીના ખાવાના દાંત અલગ અને દેખાડવાના દાંત અલગ". સામાન્ય રીતે આ કહેવતનો ઉપયોગ માણસોના બેવડા વર્તન કે કપટને દર્શાવવા માટે કરવામાં આવે છે. જોકે શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે આ પ્રખ્યાત કહેવત પાછળનું વૈજ્ઞાનિક સત્ય શું છે? શું ખરેખર હાથી પાસે ખોરાક ચાવવા માટે અને બહાર દેખાડવા માટે અલગ-અલગ દાંત હોય છે? વિજ્ઞાન અનુસાર આ માત્ર કહેવત નથી, પરંતુ હાથીના શારીરિક બંધારણનું એક અદ્ભુત સત્ય છે.

હાથીના દાંત અને તેના બંધારણ સાથે જોડાયેલી રસપ્રદ વૈજ્ઞાનિક માહિતી નીચે મુજબ છે:

બહાર દેખાતા દાંત: 'ટસ્ક'

હાથીના મોંમાંથી બહાર નીકળેલા લાંબા અને અણીદાર દાંતને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં 'ટસ્ક' કહેવામાં આવે છે.

• ઉપયોગ: આ દાંત ખોરાક ચાવવા માટે વાપરવામાં આવતા નથી. તેનો ઉપયોગ હાથી ઝાડની છાલ છોલવા, જમીન ખોદવા, ઝાડની ડાળીઓ તોડવા, ભારે વસ્તુઓ ઉચકવા અને પોતાની સુરક્ષા કે રક્ષણ કરવા માટે કરે છે.
• બનાવટ: આ દાંત ખરેખર તો હાથીના ઇન્સાઇઝર્સ (આગળના ઉપરના દાંત)નું જ એક વિસ્તૃત રૂપ છે. તે આજીવન વધતા રહે છે.

અંદરના દાંત: ખોરાક ચાવવા માટેના દાંત

જે દાંત વડે હાથી ખોરાક ચાવે છે, તે તેના મોંની અંદર ઊંડાણમાં આવેલા હોય છે.

• વિશાળ કદ: હાથીના અંદરના દાંત ખૂબ જ વિશાળ, સપાટ અને વજનદાર હોય છે. તેને 'મોલાર્સ' (દાઢ) કહેવામાં આવે છે.
• મર્યાદિત સંખ્યા: હાથીના મોંમાં એક સમયે સામાન્ય રીતે માત્ર 4 જ મોટા દાંત (દાઢ) હોય છે - મોંના ચારેય ખૂણામાં એક-એક. આ દાંત એટલા મજબૂત હોય છે કે તેનાથી હાથી અનાજ, પાંદડાં, ઘાસ અને ઝાડની ડાળીઓને સહેલાઈથી પીસી શકે છે.

જીવનકાળ દરમિયાન 6 વખત બદલાય છે દાંત

માણસોના જીવનમાં દાંત માત્ર એક જ વાર (દૂધિયા દાંત પડ્યા પછી) ફરીથી ઉગે છે, જ્યારે હાથીના અંદરના ચાવવાના દાંત (મોલાર્સ) તેમના સમગ્ર જીવનકાળ દરમિયાન 6 વખત બદલાય છે.

• જ્યારે જૂનો દાંત ઘસાઈ જાય છે, ત્યારે પાછળથી નવો દાંત આગળ આવીને જૂના દાંતનું સ્થાન લઈ લે છે.
• જ્યારે 6ઠ્ઠી વાર આવેલા દાંત પણ ઉંમર વધવાની સાથે સંપૂર્ણ ઘસાઈ જાય છે, ત્યારે વૃદ્ધ હાથી માટે ખોરાક ચાવવો મુશ્કેલ બની જાય છે, જે ઘણીવાર તેમના કુદરતી મૃત્યુનું કારણ બને છે.

નર અને માદા હાથી વચ્ચેનો તફાવત

એશિયન હાથીઓમાં માત્ર નર હાથીને જ મોટા બહાર દેખાતા દાંત હોય છે, જ્યારે માદા એશિયન હાથીઓમાં આ દાંત કાં તો બહુ નાના હોય છે અથવા હોતા જ નથી. જ્યારે આફ્રિકન હાથીઓમાં નર અને માદા બંને પાસે મોટા બહાર દેખાતા દાંત હોય છે.

આમ, લોકબોલીમાં વપરાતી કહેવત વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ પણ બિલકુલ સાચી છે. હાથી બહાર દેખાતા દાંત વડે ખોરાક ખાતો નથી, પરંતુ અંદર રહેલી વિશાળ દાઢ વડે જ ખોરાક ચાવે છે.