ગોકળગાયની ગતિએ ચાલતા પ્રોજેકટ્સ 5.66 લાખ કરોડનો ફટકો

- કેટલાકમાં જમીન સંપાદનની સમસ્યા છે તો કેટલાકમાં પર્યાવરણ ખાતાની મંજૂરી નથી મળી હોતી તો કેટલાકમાં સ્થાનિક લોકોનો વિરોધ જોવા મળે છે

- નિયત ખર્ચ કરતાં વધુ ચૂકવવા પડશે

- કોર્પોરેટ પ્લસ- ગણેશ દત્તા

- હાલમાં 150 કરોડની કિંમતના એક એવા 1,948 ચાલુ પ્રોજેક્ટસ છે. તેનો સુધારેલો ખર્ચ વધીને રૂ. 41.98 લાખ કરોડ થયો છે, જ્યારે તેનો મૂળ મંજૂર ખર્ચ રૂ. 36.32 લાખ કરોડ હતો

દેશમાં ચાલતા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના પ્રોજેક્ટો ગોકળગાયની ગતિેએ ચાલતા હોવાના કારણે તેના મૂળ ખર્ચમાં ૫.૬૬ લાખ કરોડનો વધારો નોંધાયો છે. સરકારે હાથ ધરેલા પ્રોજેક્ટો નિયત સમયમાં પુરા થાય તોજ સરકારે વધુ નાણા ચૂકવવાનો વારો ના આવે. ૫.૬૬ લાખ કરોડની રકમ નાની સૂની ના કહી શકાય. ભારતના આંકડાકીય અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલયે તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલા માસિક અહેવાલ મુજબ, ભારતભરના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં રૂ. ૫.૬૬ લાખ કરોડનો સંચિત ખર્ચ વધારો જેને એકાઉન્ટની ભાષામાં તેને overrun  કહે છે. એટલે કે મૂળ ખર્ચ કરતાં વધુ ખર્ચ ચૂકવવો પડે છે.

હાલમાં ૧૫૦ કરોડની કિમતના એક એવા ૧,૯૪૮ પ્રોજેક્ટસ ચાલુ છે. તેનો સુધારેલો ખર્ચ વધીને રૂ. ૪૧.૯૮ લાખ કરોડ થયો છે, જ્યારે તેનો મૂળ મંજૂર ખર્ચ રૂ. ૩૬.૩૨ લાખ કરોડ હતો.

સૌથી ધીરે કોઇ પ્રોજક્ટ ચાલતો હોય તો તે રેલ્વે ખાતાનો છે. તેને લેટ લતીફ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.(જુઓ બોક્સ).

એક તરફ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રકચર પ્રોજેક્ટમાં ખર્ચા વધે છે તો બીજી તરફ તેના મોડા અમલીકરણના કારણે મૂળ હેતુ પાછળ ખેંચાઇ જાય છે.

કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સનો મોટા ભાગનો હિસ્સો પૂર્ણ થવાના આરે છે, જેમાં ૭૪૦ પ્રોજેક્ટ્સ (૩૮ ટકા) એ ૮૦ ટકાથી વધુ પ્રગતિ હાંસલ કરી છે. અદ્યતન પરિવહન અને લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્ર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પાઇપલાઇનમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે, જે રૂ. ૨૨.૯૬ લાખ કરોડના સુધારેલા ખર્ચ સાથે ૧,૪૨૧ પ્રોજેક્ટ્સ ધરાવે છે, જે કનેક્ટિવિટી-આધારિત વૃદ્ધિ પર સરકારના ફોકસને રેખાંકિત કરે છે.

અહીં દર્શાવેલા દરેક પ્રોજેક્ટ અટવાયેલા નથી પરંતુ કેટલાકના કામ ગોકળગાયની ગતિએ ચાલી રહ્યા છે તે હકીકત પર ધ્યાન દોર્યું છે. મુખ્ય મંત્રાલયોમાં, રેલવે મંત્રાલય ૨૪૫ પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકી રહ્યું છે 'જે કુલ સંખ્યાના આશરે ૧૨.૬ ટકા છે' પરંતુ પ્રોજેક્ટ ખર્ચમાં રૂ. ૮.૩૯ લાખ કરોડ સાથે સૌથી મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, જે કુલ ખર્ચના આશરે ૨૦ ટકા છે. કોલસા મંત્રાલય રૂ. ૨.૪ લાખ કરોડના ૧૨૮ પ્રોજેક્ટ્સ સાથે બીજા ક્રમે છે.

પ્રોજેક્ટ પૂલમાં ૭૯૩ મેગા પ્રોજેક્ટ્સ (દરેક રૂ. ૧,૦૦૦ કરોડ કે તેથી વધુના ખર્ચવાળા) સામેલ છે જેનો મૂળ ખર્ચ રૂ. ૩૦.૯૩ લાખ કરોડ છે, તેની સાથે રૂ. ૫.૩૯ લાખ કરોડના સંયુક્ત ખર્ચ સાથે ૧,૧૫૫ મોટા પ્રોજેક્ટ્સ છે. ક્ષેત્રીય રોકાણો સતત વૈવિધ્યકરણ દર્શાવે છે. ૧૪ પ્રોજેક્ટ્સમાં કોમ્યુનિકેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સનો ખર્ચ રૂ. ૨.૭૪ લાખ કરોડ છે, જ્યારે ૭૧ પહેલ હેઠળ પાણી અને સ્વચ્છતા પ્રોજેક્ટ્સ કુલ રૂ. ૨.૩૧ લાખ કરોડના છે. સામાજિક અને વ્યાપારી માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સ' જેમાં શિક્ષણ, આરોગ્ય સંભાળ અને પ્રવાસનનો સમાવેશ થાય છે' તેનો હિસ્સો રૂ. ૦.૭૯ લાખ કરોડ જેટલો નાનો છે.

કોલસો, સ્ટીલ, ધાતુઓ અને ખાણકામ જેવા ક્ષેત્રોમાં ફેલાયેલા 'અન્ય' શ્રેણી હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સ ૧૪૮ પ્રોજેક્ટ્સમાં રૂ. ૨.૨૨ લાખ કરોડનો હિસ્સો ધરાવે છે.

અહેવાલમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે ફેબ્રુઆરી દરમિયાન સરકારના 'પૈમાના' (PAIMANA) ફ્રેમવર્ક હેઠળ વધારાના ૨૬૮ પ્રોજેક્ટ્સને દેખરેખ હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા, જે વિસ્તરતી દેખરેખ પદ્ધતિ સૂચવે છે.

જ્યારે ભૌતિક અને નાણાકીય પ્રગતિ વ્યાપકપણે એકરૂપ છે, ત્યારે ડેટા સૂચવે છે કે પ્રોજેક્ટના પ્રારંભિક તબક્કામાં નાણાકીય ખર્ચ વધુ છે, જ્યારે ભૌતિક અમલીકરણ સમય જતાં વેગ પકડે છે.

આ તારણો ભારતના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વેગના વ્યાપને દર્શાવે છે, ભલે ખર્ચનું દબાણ અને અમલીકરણના પડકારો આ ક્ષેત્રની ગતિરેખાને આકાર આપવાનું ચાલુ રાખે છે. સરકારના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ હોવા છતાં તેનું કામ ધીરે ચાલે છે કેમ કે કેટલાકમાં જમીન સંપાદનની સમસ્યા છે તો કેટલાક માં પર્યાવરણ ખાતાની મંજૂરી નથી મળી હોતી તો કેટલાકમાં સ્થાનિક લોકોનો વિરોધ જોવા મળે છે. પ્રોજેક્ટ મુકવામાં ઉતાવળ કરવાના બદલે સરકારે દરેક ખાતાની મંજૂરી લઇને પછી પ્રોજેક્ટ મુકે તો તે નિયત સમયમાં પુરા થઇ શકે અને તેનો લાભ પણ સમયસર પ્રજા સુધી પહોંચી શકે.

- રેલવે મંત્રાલય ૨૪૫ પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકી રહ્યું છે

- કોલસા મંત્રાલય રૂ. ૨.૪ લાખ કરોડના ૧૨૮ પ્રોજેક્ટ્સ

- ૭૯૩ મેગા પ્રોજેક્ટ્સ (દરેક રૂ. ૧,૦૦૦ કરોડ કે તેથી વધુના ખર્ચવાળા)

- અન્ય' શ્રેણી હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સ ૧૪૮ પ્રોજેક્ટ્સ

- કોમ્યુનિકેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સના ૧૪ પ્રોજેકટ્સ

સરકારી પ્રોજેક્ટમાં વિલંબના મુખ્ય કારણો

સરકારી પ્રોજેક્ટ્સ, ખાસ કરીને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં, ઉતાવળા  આયોજન, જમીન સંપાદનની અડચણો, અમલદારશાહીની બિનકાર્યક્ષમતા અને નાણાકીય ગેરવ્યવસ્થાના સંયોજનને કારણે વારંવાર વિલંબિત થાય છે, જે આર્થિક રીતે ફટકા ઉપરાંત સમય પણ  બગાડે છે.

જમીન સંપાદન અને સાઇટ સંબંધિત સમસ્યાઓ :

મુખ્ય કારણોમાંનું એક કોન્ટ્રાક્ટરોને 'રાઇટ ઓફ વે' અથવા જમીન સોંપવામાં વિલંબ છે. આ ઘણીવાર કાનૂની વિવાદો, બાકી અદાલતી નિર્ણયો અને સ્થાનિક સમુદાયોના વિરોધને કારણે હોય છે.

વહીવટી-અમલદારશાહી વિલંબ :

પ્રોજેક્ટ્સ ઘણીવાર બહુસ્તરીય મંજૂરીઓ, ફાઇલોની ધીમી ગતિ અને વિવિધ કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સરકારી વિભાગો વચ્ચેના સંકલનનો અભાવ હોવાથી અટકી જાય છે.

અપૂર્ણ આયોજન અને બિનકાર્યક્ષમતા :

નબળું પ્રારંભિક આયોજન અને શક્યતા અભ્યાસ (feasibility studies) ઘણીવાર અવાસ્તવિક સમયરેખા અને બજેટ તરફ દોરી જાય છે.

પર્યાવરણીય અને નિયમનકારી મંજૂરીઓ :

જંગલો અથવા જળાશયો સાથે સંકળાયેલા પ્રોજેક્ટ્સને પર્યાવરણીય અને નિયમનકારી મંજૂરીઓ માટે લાંબા સમય સુધી રાહ જોવી પડે છે.

ભંડોળની અછત અને ચુકવણીમાં વિલંબ :

સરકાર કોન્ટ્રાક્ટરોને સમયસર ચુકવણી ન કરી શકે, જેના કારણે તેઓ કામ ધીમું કરી દે છે અથવા સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દે છે.

કોન્ટ્રાક્ટર સંબંધિત સમસ્યાઓ :

કોન્ટ્રાક્ટરો ઓછી બોલી 

(underbid) લગાવીને કામ હાથમાં લઇ લે છે પરંતુ પછી નાણાકીય અવરોધોનો સામનો કરી શકતા નથી અથવા તો  કામ પુરૃં કરવા કરવા માટે જરૂરી મશીનરી અને મજૂરોનો અભાવ હોઈ શકે છે.

રાજકીય દખલગીરી :

અસંગત પ્રાથમિકતાઓ અને રાજકીય દખલગીરી પ્રોજેક્ટના કાર્યક્ષેત્રમાં ફેરફાર અથવા તેને અધવચ્ચે અટકાવવાનું કારણ બની શકે છે.

'સમય અને નાણાંનો બગાડ' (ખર્ચ વધારો)ના કારણો

ફુગાવો અને ભાવ વધારો : જ્યારે પ્રોજેક્ટમાં વર્ષોનો વિલંબ થાય છે, ત્યારે મજૂરી અને કાચા માલ જેવાંકે સ્ટીલ, સિમેન્ટ વગેરેની કિંમત વધે છે, જેનાથી મૂળ ખર્ચમાં  વધારો થાય છે.

ફરીથી કામ કરવું અને સ્કોપ ક્રીપ :

અમલીકરણ દરમિયાન ડિઝાઇનમાં ફેરફાર કરવાથી જૂનું કામ તોડીને ફરીથી કરવાની જરૂર પડે છે, જેના કારણે સમય અને ખર્ચ બંનેમાં ઉછાળો આવે છે.

નિષ્ક્રિય સંસાધનોનો ખર્ચ :

જ્યારે કોન્ટ્રાક્ટર જમીન અથવા મંજૂરીઓની રાહ જોતો હોય, ત્યારે પણ તેમણે ભાડાની મશીનરી, નિષ્ક્રિય મજૂરો અને સાઇટના અન્ય ખર્ચાઓ ચૂકવવા પડે છે.

આયોજનમાં 'આશાવાદી પૂર્વગ્રહ' (Optimism Bias) :

 પ્રોજેક્ટ મંજૂર કરાવવા માટે શરૂઆતના અંદાજો ક્યારેક જાણી જોઈને ઓછા રાખવામાં આવે છે, જે પાછળથી અનિવાર્ય ખર્ચ વધારા તરફ દોરી જાય છે.

સામાન્ય અસર અને પરિણામો

વિલંબિત જાહેર સેવાઓ : પુલ, મેટ્રો અને હોસ્પિટલો બિનઉપયોગી રહે છે, જે જનતાને રોકાણનો લાભ લેતા અટકાવે છે.

આ મુદ્દાઓને હળવા કરવા માટે, સત્તાવાળાઓ વધુને વધુ કડક 'પ્લગ-એન્ડ-પ્લે' મોડલ્સ તરફ આગળ વધી રહ્યા છે, જ્યાં કોન્ટ્રાક્ટ આપતા પહેલા જમીન સંપાદિત કરવામાં આવે છે અને તમામ મંજૂરીઓ મેળવી લેવામાં આવે છે.