450 વર્ષ જૂના નકશાનો અંત: UNના ઐતિહાસિક નિર્ણયથી વિશ્વ ફલક પર ભારતનું કદ બદલાશે!

UNGA Approves Equal Earth Map Replacing: બાળપણથી જ આપણે શાળાના પાઠ્યપુસ્તકોમાં, ઓફિસની દિવાલો પર કે પછી આપણા સ્માર્ટફોનમાં ગૂગલ મેપ્સ પર વિશ્વનો જે નકશો જોતા આવ્યા છીએ, તે સંપૂર્ણપણે સાચો નથી. આ જાણીને તમને કદાચ આશ્ચર્ય થશે, પરંતુ આપણે 450 વર્ષથી એક ભૌગોલિક ભ્રમણામાં જીવી રહ્યા છીએ. વિશ્વને માત્ર આંકડાઓ કે ક્ષેત્રફળથી જ નહીં, પરંતુ નકશા દ્વારા પણ સમજવામાં આવે છે. આ ભ્રમણાને તોડવા માટે યુનાઇટેડ નેશન્સ જનરલ એસેમ્બલી (UNGA) એ એક ઐતિહાસિક અને સીમાચિહ્નરૂપ નિર્ણય લીધો છે.

સદીઓ જૂનો નકશો બદલાશે!

UNGA માં 164-1 ના પ્રચંડ મતથી એક ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો છે, જે સદીઓ જૂના 'મર્કેટર પ્રોજેક્શન' નકશાને બદલીને એક નવા, વાસ્તવિક ક્ષેત્રફળ દર્શાવતા 'ઇક્વલ અર્થ' (Equal Earth) એટલે કે સમાન ક્ષેત્રફળવાળા નકશાના વપરાશને પ્રોત્સાહન આપશે. આ નિર્ણયથી ભારતની જમીન એક ઇંચ પણ વધશે કે ઘટશે નહીં, પરંતુ વિશ્વ ફલક પર આપણી ભૌગોલિક હાજરી અને દુનિયાનો આપણા પ્રત્યેનો દૃષ્ટિકોણ ચોક્કસથી બદલાઈ જશે. ચાલો આ આખા મામલાને વિગતવાર સમજીએ.

જૂના નકશામાં શું ખામી હતી?

આપણે હાલમાં જે નકશાનો ઉપયોગ કરીએ છીએ તેને 'મર્કેટર પ્રોજેક્શન' (Mercator Projection) કહેવામાં આવે છે. આ નકશો વર્ષ 1569 માં ખાસ કરીને દરિયાઈ મુસાફરી અને નેવિગેશનને સરળ બનાવવા માટે વિકસાવવામાં આવ્યો હતો. નાવિકો માટે તે આશીર્વાદરૂપ હતો કારણ કે તેમાં દિશાઓ સીધી રેખામાં મળતી હતી. પરંતુ તેની સૌથી મોટી અને ગંભીર સમસ્યા એ છે કે, તે વિષુવવૃત્ત (Equator) થી દૂર આવેલા ઉત્તરીય દેશોને તેમના અસલી કદ કરતા ઘણા વિશાળ બતાવે છે, જ્યારે વિષુવવૃત્તની નજીકના વિસ્તારોને નાના દર્શાવે છે.

સૌથી મોટું ઉદાહરણ: જૂના નકશામાં

• ગ્રીનલેન્ડ દેશ લગભગ આફ્રિકા ખંડ જેટલો જ મોટો દેખાય છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે આફ્રિકા, ગ્રીનલેન્ડ કરતા લગભગ 14 ગણું મોટું છે!
• યુરોપ, રશિયા અને કેનેડા જેવા ઉત્તરીય પ્રદેશો નકશામાં હકીકત કરતા ઘણા મોટા અને પ્રભાવશાળી દેખાય છે.
• તેનાથી વિપરીત, ભારત, આફ્રિકા, દક્ષિણ અમેરિકા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો નકશામાં તેમના વાસ્તવિક કદ કરતા ઘણા નાના દેખાય છે, જે ખરેખર
  તો ‘સરખામણીને કારણે પેદા થતો ભ્રમ’ છે.

હવે, યુએનનો નવો ઠરાવ 'ઇક્વલ અર્થ' (Equal Earth) એટલે કે સમાન ક્ષેત્રફળવાળા નકશાના ઉપયોગ પર ભાર મૂકે છે, જેથી દરેક દેશ અને ખંડ તેના સાચા ક્ષેત્રફળની વધુ નજીક દર્શાવી શકાય.

મર્કેટર પ્રોજેક્શનમાં દક્ષિણી પ્રદેશોને જાણીજોઈને નાના દર્શાવાયા હતા?

જવાબ છે- ના. એમ થયું એના કારણો સમજીએ.

રેખાંશનું સમાંતર હોવું

(Parallel Longitudes): પૃથ્વીના ગોળા પર તમામ ઊભી રેખાઓ (રેખાંશ) વિષુવવૃત્ત પર સૌથી વધુ પહોળી હોય છે અને ઉત્તર તેમજ દક્ષિણ ધ્રુવ પર જઈને એકબિંદુ પર ભેગી થઈ જાય છે. પરંતુ, કાગળના નકશામાં આ રેખાઓને છેક ઉપરથી નીચે સુધી સમાંતર (સીધી) દોરવી પડે છે, જેને લીધે ધ્રુવ પ્રદેશો તરફની જમીન વાસ્તવિકતા કરતા વધુ પહોળી (સ્ટ્રેચ) થઈ જાય છે.

આકાર જાળવી રાખવાની મજબૂરી: મર્કેટર નકશો ખાસ કરીને નાવિકોને દિશા શોધવામાં મદદ કરવા માટે બનાવાયો હતો. દેશોના આકાર અને દિશા (ખૂણા) બરાબર રહે તે માટે, જેમ જેમ વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ જઈએ, તેમ તેમ આડી રેખાઓ (અક્ષાંશ) વચ્ચેનું અંતર પણ વધારવામાં આવ્યું. આના કારણે ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવ તરફના દેશો લંબાઈ અને પહોળાઈ બંનેમાં ફૂલાઈને મોટા થઈ ગયા.

વિષુવવૃત્ત પર સચોટ માપ: વિષુવવૃત્ત (Equator) પર આ નકશાનું માપ સૌથી સચોટ હોય છે. ભારત, આફ્રિકા અને દક્ષિણ અમેરિકા જેવા દેશો વિષુવવૃત્તની નજીક આવેલા હોવાથી તેમના કદમાં ભૌમિતિક રીતે કોઈ ખેંચાણ (Stretching) થતું નથી. તેઓ તેમના અસલી કદની આસપાસ જ દર્શાવાયા છે.

સરખામણીનો ભ્રમ (Relative Distortion): મર્કેટર નકશામાં ભારત કે આફ્રિકાને 'નાના' નથી કરવામાં આવ્યા, પરંતુ રશિયા, કેનેડા, યુરોપ અને ગ્રીનલેન્ડ જેવા ઉત્તરીય દેશો ભૌમિતિક ખેંચાણના કારણે તેમના અસલી કદ કરતા અનેક ગણા 'વિશાળ' બની ગયા છે. જ્યારે નકશામાં આ વિશાળકાય દેખાતા ઉત્તરીય દેશોની સરખામણી ભારત સાથે થાય છે, ત્યારે સાપેક્ષ રીતે ભારત ઘણું નાનું દેખાય છે.

ભારત અને 'ગ્લોબલ સાઉથ' માટે આ નિર્ણય શા માટે મહત્ત્વનો છે?

દાયકાઓથી દુનિયાના લોકોના મનમાં એવું ચિત્ર ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું કે ઉત્તરીય ગોળાર્ધના દેશો (જેમ કે યુરોપના દેશો) ભૌગોલિક રીતે ઘણા મોટા છે. નવો સમાન ક્ષેત્રફળવાળો નકશો આ પક્ષપાતને હંમેશ માટે દૂર કરશે. ભારત અને આફ્રિકાના દેશો હવે નકશા પર તેમના વાસ્તવિક અને વિશાળ કદમાં દેખાશે. આનાથી વિશ્વનું વધુ સંતુલિત ચિત્ર રજૂ થશે, જે વૈશ્વિક રાજકારણ અને દેશોની છબી માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ પરિવર્તન છે.

ભારતના વાસ્તવિક કદને ન્યાય મળશે

જૂના મર્કેટર નકશામાં સ્કેન્ડિનેવિયન દેશો (સ્વીડન, નોર્વે, ડેન્માર્ક) ભારત કરતાં મોટા અથવા ભારત જેવડા જ દેખાય છે. વાસ્તવમાં ભારતનું ક્ષેત્રફળ 32 લાખ ચો.કિ.મી. કરતાં વધારે છે જ્યારે કે સ્કેન્ડિનેવિયન દેશોનું કુલ ક્ષેત્રફળ ફક્ત 8.78 લાખ ચો.કિ.મી. છે. એટલે કે ભારત એ દેશો કરતાં 3.7 ગણો મોટો હોવા છતાં બંનેના વિસ્તારને આજ સુધી મર્કેટર નકશામાં સમાન દેખાડવામાં આવતા હતા. નવો નકશો ભારતની આ ભૌગોલિક વિશાળતાને સાચા અર્થમાં રજૂ કરશે.

શિક્ષણ પ્રણાલી અને પાઠ્યપુસ્તકોમાં આવશે મોટી ક્રાંતિ

આ ઐતિહાસિક નિર્ણયની સૌથી ઊંડી અને લાંબા ગાળાની અસર શિક્ષણ ક્ષેત્રે જોવા મળશે. વિશ્વભરના વિદ્યાર્થીઓ નકશા દ્વારા જ ભૂગોળ શીખે છે અને કયો દેશ કેટલો મોટો છે તેની સમજ કેળવે છે.
જ્યારે નવા નકશાનો વ્યાપકપણે અમલ થશે, ત્યારે બાળકો આફ્રિકાની અસલી વિશાળતા, દક્ષિણ અમેરિકાનું સાચું કદ અને વિશ્વના નકશા પર ભારતનું નોંધપાત્ર અને સચોટ સ્થાન સમજી શકશે. તેથી આ માત્ર એક નકશો બદલવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ આવનારી પેઢીઓ માટે ભૂગોળને સમજવાની રીત બદલવાની શરૂઆત છે.

શું ગૂગલ મેપ્સ અને ડિજિટલ નકશા રાતોરાત બદલાઈ જશે?

શું ગૂગલ મેપ્સ (Google Maps), એપલ મેપ્સ (Apple Maps) કે અન્ય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સમાં તરત જ આ ફેરફાર જોવા મળશે? જવાબ છે - ના.

મોટાભાગના ડિજિટલ નેવિગેશન પ્લેટફોર્મ્સ રસ્તાઓ, દિશા અને અંતર સચોટ રીતે બતાવવા માટે હજુ પણ 'વેબ મર્કેટર' આધારિત સિસ્ટમનો જ ઉપયોગ કરે છે. યુએનનો આ ઠરાવ કાયદાકીય રીતે બંધનકર્તા નથી. છતાં, શૈક્ષણિક માહિતી, આંકડાકીય પ્રસ્તુતિ અને ગ્લોબલ રિપોર્ટ્સમાં નવા નકશાનો ઉપયોગ ઝડપથી વધવાની પૂરી સંભાવના છે. રોજિંદી મુસાફરી અને નેવિગેશન માટે ભલે જૂની સિસ્ટમ ચાલુ રહે, પરંતુ જ્યારે તમે ઝૂમ આઉટ કરીને આખી દુનિયાનો નકશો જોશો, ત્યારે દેશોનું કદ વાસ્તવિકતાની નજીક જોવા મળશે.

શું દુનિયાનો દૃષ્ટિકોણ અને વિચારસરણી બદલાશે?

નકશો એ માત્ર જમીનનો ટુકડો દર્શાવતું ચિત્ર નથી; તે માનવ મનોવિજ્ઞાન અને વિચારસરણી પર ઊંડી અસર કરે છે. નકશો એ નક્કી કરવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે કે કયા દેશો પ્રભાવશાળી કે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે કોઈ બાળક કે વ્યક્તિ વારંવાર મોટા દેશોનો નકશો જુએ છે, ત્યારે અજાણતા જ તે દેશો વધુ શક્તિશાળી હોવાની છાપ ઊભી થાય છે.

નવો નકશો આ માનસિક ખામીને ઘટાડવાનો મજબૂત પ્રયાસ છે. ભારત માટે આ માત્ર એક નકશો નથી, પરંતુ દૃષ્ટિકોણમાં આવેલો મોટો ફેરફાર છે. ભારતની સરહદ, વસ્તી અને વિસ્તાર ભલે એ જ
રહેશે, પરંતુ વિશ્વના સત્તાવાર નકશામાં ભારત અને ગ્લોબલ સાઉથના દેશોની સાચી ભૌગોલિક હાજરી વધુ સચોટ રીતે રજૂ થશે.