બાંગ્લાદેશની જબરી રણનીતિ! ભારતના નજીવા ચાર્જ સામે વાંધો, ચીન પાસેથી ખરીદશે 127% મોંઘી વીજળી

Bangladesh Power Crisis : બાંગ્લાદેશની વીજળી નીતિમાં ભારત પ્રત્યે સ્પષ્ટ ભેદભાવ જોવા મળી રહ્યો છે. ભારતે જ્યારે વીજળીના દરમાં પ્રતિ યુનિટ માત્ર 1 પૈસાનો નજીવો વધારો કર્યો ત્યારે ઢાકાએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. જોકે, હવે તારિક રહેમાનની સરકાર એક ચીની કંપની પાસેથી પ્રતિ યુનિટ 25 ટકા ચૂકવીને વીજળી ખરીદવા જઈ રહી છે. આ કંપની કચરામાંથી વીજળી બનાવવાનું કામ કરશે.

પ્રતિ યુનિટના ભારતને 11% અને ચીનને 127%

સમગ્ર ગણતરી સમજીએ તો બાંગ્લાદેશ અત્યાર સુધી ભારતને વીજળી માટે પ્રતિ યુનિટ 11 ટકા ચૂકવતું હતું. તેની સરખામણીએ ચીન દ્વારા આપવામાં આવેલો દર 127% જેટલો વધારે છે, કારણ કે ચીને કચરામાંથી બનતી વીજળી માટે બાંગ્લાદેશ પાસે પ્રતિ યુનિટ 25 ટકાનો દર માંગ્યો છે.
હાલમાં એક ટકાની કિંમત આશરે 0.77 ભારતીય રૂપિયા બરાબર છે, પરંતુ આ સરખામણીને સમજવા માટે સંદર્ભ જાણવો જરૂરી છે. ઢાકાના અમીનબજારમાં ચાલી રહેલો આ પ્રોજેક્ટ ભારત દ્વારા બાંગ્લાદેશને અપાતા મોટા પાયાના વીજ પુરવઠાનો વિકલ્પ બની શકે તેમ નથી. આ ચીની પ્રોજેક્ટ ઘણો નાનો છે, જેની ક્ષમતા માત્ર 42 MW છે અને તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઢાકાના વધતા કચરાની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાનો છે. આ વિરોધાભાસ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે બાંગ્લાદેશ ગંભીર વીજ કટોકટી, ગેસ સપ્લાયમાં અવરોધ અને લાંબા પાવર કટ સામે ઝઝૂમી રહ્યું છે, તેમજ દેશમાં વીજ કાપ સામે લોકો રસ્તા પર ઊતરીને વિરોધ પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે.

ભારતનો SNA ચાર્જ વિરુદ્ધ ચીનનો ઊંચો ટેરિફ

આ અંતર ત્યારે વધુ સ્પષ્ટ બન્યું જ્યારે બાંગ્લાદેશે સરહદ પાર વીજ વ્યવહાર માટે ભારતના પ્રસ્તાવિત 'સેટલમેન્ટ નોડલ એજન્સી' (SNA) ચાર્જ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. 24 ઓગસ્ટે ભારતે બાંગ્લાદેશને પૂરી પડાતી વીજળી પર પ્રતિ યુનિટ 0.005 રૂપિયાનો SNA ચાર્જ લગાવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો, જે સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસિટી રેગ્યુલેટરી કમિશન (CERC)ના નિર્ણય બાદ આવ્યો હતો.
શરૂઆતમાં આ ચાર્જ 0.01 રૂપિયા હતો પરંતુ બાંગ્લાદેશના વાંધા બાદ અડધો કરાયો હતો. SNA ચાર્જ વાસ્તવમાં વીજળીની મૂળ કિંમત નથી, પરંતુ સરહદ પાર વીજળીના ટ્રાન્સમિશન, શેડ્યુલિંગ, મીટરિંગ અને ગ્રીડ ઓપરેશન સંબંધિત સેવાઓનો નજીવો ખર્ચ છે. આ જ કારણથી અમીનબજાર પ્રોજેક્ટ માટે પ્રતિ યુનિટ 25 ટકા ચૂકવવાની ઢાકાની તૈયારી ખાસ ચર્ચાનો વિષય બની છે. અલબત્ત, આ બંને શુલ્કની સીધી સરખામણી અયોગ્ય છે કારણ કે ભારતનો SNA ચાર્જ માત્ર ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચ છે, જ્યારે 25 ટકા એ વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી પ્લાન્ટનો સંપૂર્ણ ટેરિફ છે.

આયાત ખર્ચ અને અમીનબજાર વેસ્ટ પ્રોજેક્ટનું માળખું

બાંગ્લાદેશના અખબાર 'ધ ડેઇલી સ્ટાર' અનુસાર, નાણાકીય વર્ષ 2021થી 2025 વચ્ચે આયાતી વીજળીની સરેરાશ કિંમત 5.82 ટકાથી વધીને 11.72 ટકા થઈ ગઈ છે, તેથી અમીનબજાર માટે પ્રસ્તાવિત 25 ટકાનો દર આયાતી વીજળીની સરેરાશ કિંમત કરતાં બમણાથી પણ વધુ છે.
નાણાકીય વર્ષ 2025માં ભારતમાંથી આયાત કરાયેલી વીજળીનો ખર્ચ બાંગ્લાદેશના કુલ વીજ ખરીદી ખર્ચના આશરે 15.8% (લગભગ 19,225 કરોડ ટકા) હતો, જ્યારે કુલ ખરીદી ખર્ચ આશરે 1,21,420 કરોડ ટકા હતો. તેની સરખામણીએ ચીની પ્રોજેક્ટનું મુખ્ય લક્ષ્ય કચરા વ્યવસ્થાપન છે અને તેમાંથી માત્ર 42 MW વીજળી પેદા થશે.
'ન્યૂ એજ'ના અહેવાલ મુજબ, બાંગ્લાદેશ સરકાર આ પ્લાન્ટમાંથી 25 ટકાના ભાવે વીજળી ખરીદશે, જે આગામી 18 મહિનામાં શરૂ થઈ ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર 2028 સુધીમાં નેશનલ ગ્રીડમાં જોડાશે. આ પ્રોજેક્ટમાં સરકારે કોઈ સીધું મૂડીરોકાણ કરવું પડશે નહીં અને ચીની રોકાણકાર ખાતર પણ બનાવશે તેમજ લેન્ડફિલનું માસિક ભાડું પણ ચૂકવશે.

ચીનની વીજળીનું મહત્વ માત્ર કચરાના યોગ્ય નિકાલ પૂરતું

સ્થાનિક મંત્રી મીર શાહે આલમે સ્વીકાર્યું કે, વીજળીનો દર ઊંચો છે, પરંતુ તેમણે દલીલ કરી કે કચરો ઢાકા શહેર માટે મોટો બોજ હોવાથી પર્યાવરણીય લાભો અને કાર્બન ક્રેડિટ દ્વારા આ ખર્ચની ભરપાઈ થઈ શકશે.
વાસ્તવમાં ઢાકા માત્ર મોંઘી વીજળી ખરીદી રહ્યું નથી, પરંતુ આ પ્રોજેક્ટને કચરા વ્યવસ્થાપન, પર્યાવરણ અને ઊર્જા ઉત્પાદનની સંયુક્ત પહેલ ગણાવી રહ્યું છે. બાંગ્લાદેશના પાવર સેક્ટરમાં ચીનની ભૂમિકા વધવા છતાં ભારત આજે પણ બાંગ્લાદેશ માટે વીજ આયાતનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, જ્યાં ઢાકાએ ભારત પાસેથી 2,656 MW સુધી વીજળી મેળવવાની વ્યવસ્થા કરી રાખી છે. ચીનનો પ્રોજેક્ટ માત્ર 42 MW આપશે જ્યારે ભારત તરફથી 2,656 MW સુધીનો પુરવઠો મળે છે, તેથી ચીનનો પ્રોજેક્ટ ભારતનો વિકલ્પ બની શકે નહીં પણ તેનું મહત્વ માત્ર કચરાના યોગ્ય નિકાલ પૂરતું છે.