હિમાલયથી દિલ્હી સુધી ભયાનક ભૂકંપનું જોખમ, દર વર્ષે 5 સે.મી. ખસી રહી છે ભારતીય પ્લેટ

Indian plate movement Tibet NGRI study: દર વર્ષે 5 સેન્ટીમીટરના દરે ભારતીય પ્લેટ તિબ્બતની તરફ સતત આગળ વધી રહી છે. આ ટક્કરના કારણે હિમાલયની નીચે ભારે દબાણ બની રહ્યું છે. તાજેતરના એક સંશોધનમાં એવી છીપી સંરચનાઓની જાણકારી મળી છે, જે ભૂકંપના જોખમને સમજવા માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.

NGRIનું સંશોધન અને પ્લેટોની ટક્કર

હૈદરાબાદ સ્થિત નેશનલ જિયોફિઝિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (NGRI)ના વૈજ્ઞાનિકોએ આ હલચલને સમજવા માટે એક સંશોધન કર્યું છે. જેમાં ગુરુત્વાકર્ષણ, ભૂકંપ અને સેટેલાઇટથી મળેલા આંકડાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. સંશોધન મુજબ ભારતીય પ્લેટ તિબ્બતની નીચે લગભગ 100 કિલોમીટર સુધી પહોંચી રહી છે અને ઘણી જગ્યાએ આ પ્લેટ વળી રહી છે તેમજ તૂટી પણ રહી છે. આ રિપોર્ટ 'જિયોફિઝિક્સ ફોર એડવાન્સિંગ સિસ્મોલોજી'માં પ્રકાશિત થયો છે.

ભારતીય પ્લેટ સતત ઉત્તર તરફ આગળ વધી રહી છે અને સામે યુરેશિયન પ્લેટ છે. બંને પ્લેટો વચ્ચે લાખો વર્ષોથી ટક્કર થઈ રહી છે, જેના કારણે જ હિમાલયનું નિર્માણ થયું હતું. જ્યારે બે પ્લેટો એકબીજા પર દબાણ કરે છે ત્યારે જમીનની અંદર ખડકો પર તણાવ વધે છે. આ તણાવ લાંબા સમય સુધી જમા થઈ શકે છે અને જ્યારે આ દબાણ અચાનક બહાર આવે છે ત્યારે ભૂકંપ આવે છે. સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે ભારતીય પ્લેટ દરેક જગ્યાએ એક સરખી રીતે આગળ નથી વધી રહી; કેટલાક ભાગોમાં તે નીચે તરફ વળી રહી છે તો કેટલાક ભાગોમાં તૂટી રહી છે.

ગંગાના મેદાન નીચે છુપાયેલી પુરાતનની સંરચનાઓ અને ક્રસ્ટની જાડાઈ

સંશોધનમાં ગંગાના મેદાન નીચે કેટલીક જૂની પર્વતીય સંરચનાઓ હોવાનું પણ બહાર આવ્યું છે. જેમાં દિલ્હી-હરિદ્વાર, ફૈઝાબાદ અને મુંગેર-સહરસા જેવી સંરચનાઓ સામેલ છે. આ સંરચનાઓ જમીનની ઉપર દેખાતી નથી પરંતુ ધરતીની અંદર મોજૂદ છે, જેનો પ્રભાવ જમીનની નીચે બનતા દબાણ પર પડી શકે છે.

સંશોધન મુજબ ઉત્તર ભારતમાં ક્રસ્ટ આશરે 35 કિલોમીટર જાડી છે, જ્યારે તિબ્બતની નીચે તેની જાડાઈ આશરે 70 કિલોમીટર સુધી છે. હિમાલયમાં આવતા મોટાભાગના ભૂકંપ જમીનની સપાટીથી આશરે 10થી 15 કિલોમીટર નીચે આવે છે. આટલી ઓછી ઊંડાઈએ આવતા ભૂકંપો જમીન પર વધુ અસર કરી શકે છે, આ જ કારણે હિમાલય ક્ષેત્રમાં ભૂકંપની ગતિવિધિ પર સતત નજર રાખવી જરૂરી છે.

ભૂકંપની સચોટ ભવિષ્યવાણી અશક્ય, પરંતુ સાવચેતી જરૂરી

આ સંશોધનનો અર્થ એ નથી કે કોઈ મોટા ભૂકંપની તારીખ કે સમયની જાણકારી મળી ગઈ છે. વૈજ્ઞાનિકો કોઈપણ ભૂકંપની ચોક્કસ તારીખ અને જગ્યાની ભવિષ્યવાણી કરી શકતા નથી. આ સંશોધનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય હિમાલયની નીચે ભારતીય પ્લેટની સ્થિતિ, ફોલ્ટ સેગમેન્ટ અને ત્યાં બની રહેલા દબાણને વધુ સારી રીતે સમજવાનો છે. જમીનની નીચે થઈ રહેલી આ હલચલને સમજવી ભૂકંપથી બચાવ અને ઉત્તમ તૈયારીઓ માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.