CAG રિપોર્ટે રાજ્યોના છુપાયેલા દેવા અને જવાબદારીઓનો કરેલો પર્દાફાશ

• બિહાર, છત્તીસગઢ, ગુજરાત, કેરળ, કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોએ આવક અને રાજકોષીય ખાધ તેમની વાસ્તવિક ખાધ કરતા ઓછી હોવાનું જણાવ્યું

કોમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ (કેગ) દ્વારા રાજ્ય નાણાકીય ઓડિટ પરના તાજેતરના અહેવાલોમાં ટોચના બજેટ આંકડા અને ઘણા રાજ્યોના વાસ્તવિક નાણાકીય સ્વાસ્થ્ય વચ્ચેની વિસંગતતાઓનો પર્દાફાશ થયો છે. ઓડિટરને જાણવા મળ્યું કે બિહાર, છત્તીસગઢ, ગુજરાત, કેરળ, કર્ણાટક, પશ્ચિમ બંગાળ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોએ આવક અને રાજકોષીય ખાધ તેમની વાસ્તવિક ખાધ કરતા ઓછી હોવાનું જણાવ્યું છે. બજેટ બહારના ઉધાર, ખર્ચનું ખોટું વર્ગીકરણ, વિલંબિત પેન્શન યોગદાન અને અન્ય બાકી જવાબદારીઓને ધ્યાનમાં લીધા પછી આ વિસંગતતા ઉભરી આવી છે.
બજેટ બહારના ઉધાર પર રાજ્યોની વધતી જતી નિર્ભરતા એક મુખ્ય ચિંતાનો વિષય છે. આ લોન સરકારી માલિકીના સાહસો, ખાસ હેતુ વાહનો અને સરકાર-નિયંત્રિત સંસ્થાઓ દ્વારા ઉછીના લેવામાં આવે છે, અને રાજ્યોએ તેમને અનુદાન, ગેરંટી અથવા સમર્પિત આવક દ્વારા ચૂકવવા પડે છે. આવા ઉધારનો ઉપયોગ ઘણીવાર માળખાગત સુવિધાઓ, સબસિડી અથવા ખોટ કરતી જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓને નાણાં પૂરા પાડવા માટે થાય છે અને તેને સરકારના હિસાબ પર તાત્કાલિક જવાબદારી તરીકે પ્રતિબિંબિત કરવામાં આવતું નથી. આ મુખ્ય રાજકોષીય સૂચકાંકોની વિશ્વસનીયતાને નબળી પાડે છે.
સોળમા નાણા પંચ માટે તૈયાર કરાયેલા તાજેતરના અહેવાલમાં, વિશ્વ બેંકે શોધી કાઢયું છે કે આંધ્ર પ્રદેશ, તેલંગાણા, કેરળ અને તમિલનાડુએ ૨૦૨૧ અને ૨૦૨૩ વચ્ચે નોંધપાત્ર રીતે બજેટ બહારનું ઉધાર લીધું હતું, જે તેમના કુલ રાજ્ય સ્થાનિક ઉત્પાદનના ૦.૬થી ૪ ટકા સુધી હતું. અહીં વાસ્તવિક સમસ્યા રાજ્યો દ્વારા પારદર્શક અને સુસંગત રિપોર્ટિંગનો અભાવ છે.
રિઝર્વ બેંક દલીલ કરે છે કે રાજકોષીય જવાબદારી કાયદાએ માત્ર ખાધના આંકડાઓનું નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ નહીં પરંતુ વ્યાપક રાજકોષીય જોખમોનું પણ મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. તેણે જોખમ-આધારિત રાજકોષીય માળખાની ભલામણ કરી હતી, જેના હેઠળ સરકારોએ વ્યાપક રાજકોષીય જોખમ નિવેદનો દ્વારા નિયમિતપણે બજેટ બહારના ઉધાર, ગેરંટી, આકસ્મિક જવાબદારીઓ અને પેન્શન જવાબદારીઓ જાહેર કરવી જોઈએ.
કેગના તારણોમાં ખર્ચ વર્ગીકરણમાં નબળાઈઓ પણ જાહેર થઈ હતી. ઘણા રાજ્યો નિયમિત મહેસૂલ ખર્ચને મૂડી ખર્ચ તરીકે ખોટી રીતે વર્ગીકૃત કરે છે, જેના કારણે મહેસૂલ ખાધ ઓછી થાય છે અને મૂડી ખર્ચ વધારે પડતો દેખાય છે. આવું ખોટું વર્ગીકરણ માત્ર રાજકોષીય સૂચકાંકોને વિકૃત કરતું નથી પણ જાહેર ખર્ચની ગુણવત્તા વિશે ભ્રામક છાપ પણ ઉભી કરે છે. 'માઇનોર હેડ ૮૦૦ - અન્ય ખર્ચ' શેષ એકાઉન્ટિંગ શ્રેણીનો સતત ઉપયોગ એટલો જ ચિંતાજનક છે. વિશ્વ બેંકના અહેવાલમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે બજેટ બહારના દેવાની ચુકવણી માટે વપરાતા અનુદાનને ઘણીવાર આ શીર્ષક હેઠળ એકઠા કરવામાં આવે છે, જે તેમના સાચા હેતુને અસ્પષ્ટ કરે છે. કેગ એ અવલોકન કર્યું છે કે આ શીર્ષક હેઠળ મોટી રકમ પણ રેકોર્ડ કરવામાં આવે છે, જેના કારણે વિધાનસભાઓ, રોકાણકારો અને નાગરિકો માટે જાહેર ભંડોળ ખરેખર ક્યાં ખર્ચવામાં આવી રહ્યું છે તે સમજવું મુશ્કેલ બને છે.
જોકે સામાન્ય સરકારી એકાઉન્ટિંગ નિયમો પહેલાથી જ અસ્તિત્વમાં છે, તેમ છતાં, જાહેરાત પ્રથાઓ અસમાન રહે છે અને ઘણીવાર અપૂરતી રહે છે. પ્રમાણિત નાણાકીય રિપોર્ટિંગ વ્યવસ્થામાં દરેક રાજ્યને બજેટ, તેમજ બજેટ બહારના ઉધાર, ગેરંટી, સંભવિત જવાબદારીઓ, એસ્ક્રો આવક (ચોક્કસ હેતુ માટે અલગ રાખવામાં આવેલ), અવેતન કાનૂની જવાબદારીઓ અને પેન્શન જવાબદારીઓ જાહેર કરવાની જરૂર હોવી જોઈએ.
રિઝર્વ બેંકે એમ પણ જણાવ્યું છે કે રાજ્યોએ બહુ-વર્ષીય ખર્ચ આયોજન દ્વારા બજેટ રચના સાથે નીતિનિર્માણને વધુ સારી રીતે સંરેખિત કરવા માટે મધ્યમ-ગાળાના ખર્ચ માળખાને અપનાવવું જોઈએ, અને નિયમિતપણે રાજકોષીય જોખમ નિવેદનો પ્રકાશિત કરવા જોઈએ. રાજકોષીય જવાબદારીનું મૂલ્યાંકન ફક્ત તેના પર કરી શકાતું નથી કે આપેલ વર્ષમાં ખાધના લક્ષ્યો પૂર્ણ થાય છે કે નહીં. આખરે, તે તેના પર નિર્ભર કરે છે કે જાહેર ખાતાઓ સરકારની વાસ્તવિક નાણાકીય જવાબદારીઓને સચોટ રીતે પ્રતિબિંબિત કરે છે કે નહીં.