અવકાશનું શસ્ત્રીકરણ: યુએસ સ્પેસ ફોર્સે ભ્રમણકક્ષામાં શસ્ત્રોની પુષ્ટિ કરી, જાણો પડકારો

અવકાશ હવે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન પૂરતું સીમિત ન રહીને વૈશ્વિક સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધાનું મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર બની રહ્યું છે. ઉપગ્રહો અને અન્ય અવકાશી પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ સંચાર, નેવિગેશન અને પૃથ્વી નિરીક્ષણ સાથે સૈન્ય કામગીરીમાં પણ થાય છે. તાજેતરમાં યુએસ સ્પેસ ફોર્સ દ્વારા ભ્રમણકક્ષામાં શસ્ત્રોની તૈનાતી અંગેની પુષ્ટિ બાદ અવકાશના વધતા શસ્ત્રીકરણ અને તેના વૈશ્વિક સુરક્ષા પર પડતા પ્રભાવ અંગે ચર્ચા બની છે.

શસ્ત્રીકરણ વિરુદ્ધ સૈન્યીકરણ

• અવકાશનું શસ્ત્રીકરણ (Weaponisation of Space): આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં અવકાશમાં શસ્ત્રો તૈનાત કરવામાં આવે છે, જે ભવિષ્યમાં સંઘર્ષનું ક્ષેત્ર બની શકે છે. આ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કક્ષામાં (Orbit) રહેલા અથવા પૃથ્વીની સપાટી પરના લક્ષ્યોને નષ્ટ કરવા માટે થઈ શકે છે.
• અવકાશનું સૈન્યીકરણ (Militarisation of outer space): આનો અર્થ જમીન, સમુદ્ર અને હવા આધારિત લશ્કરી કામગીરીઓને ટેકો આપવા માટે અવકાશ (જેવા કે સેટેલાઇટ કમ્યુનિકેશન કે જીપીએસ) નો ઉપયોગ કરવાનો છે. 1957માં 'સ્પુતનિક' (Sputnik) ના પ્રક્ષેપણ સાથે જ અવકાશનું સૈન્યીકરણ શરૂ થઈ ગયું હતું.
  

શસ્ત્રીકરણ પાછળના મુખ્ય કારણો

ચીન તેની સૈન્ય આધુનિકીકરણ પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે અવકાશ અને કાઉન્ટર-સ્પેસ સિસ્ટમ્સ વિકસાવી રહ્યું છે, જ્યારે રશિયા અવકાશને ‘યુદ્ધ લડવાના ક્ષેત્ર’ (Warfighting Domain) તરીકે જોવે છે.

યુએસ સ્પેસ ફોર્સના જણાવ્યા અનુસાર, અવકાશ પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ આક્રમક અને રક્ષણાત્મક બંને હેતુઓ માટે થઈ શકે છે.

અવકાશના શસ્ત્રીકરણ સામેના મુખ્ય પડકારો

વિશ્વની મહાસત્તાઓએ હવે અવકાશ કામગીરી માટે વિશેષ લશ્કરી એકમો બનાવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે અવકાશ હવે નવું યુદ્ધક્ષેત્ર બની ગયું છે.

અવકાશી શસ્ત્રોના ઉપયોગથી લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવો અવકાશ કચરો (Space Debris) પેદા થઈ શકે છે, જે સંચાર, નેવિગેશન અને સર્વેલન્સ માટે મહત્વપૂર્ણ સેટેલાઇટ્સને નષ્ટ કરી શકે છે.

ઘણી અવકાશી તકનીકો (જેમ કે સ્પેસ લોન્ચ વ્હીકલ્સ, નાના ઉપગ્રહો, જીપીએસ ટ્રેકર્સ વગેરે) નાગરિક અને લશ્કરી બંને ઉપયોગ ધરાવે છે, જેના કારણે શાંતિપૂર્ણ અને લશ્કરી ઉપયોગ વચ્ચેની રેખા ધૂંધળી બને છે.

અવકાશમાં શાંતિ માટેની વૈશ્વિક પહેલો 

1. બાહ્ય અવકાશના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગો પર સમિતિ (COPUOS, 1959) : માનવતાના કલ્યાણ માટે બાહ્ય અવકાશની શાંતિપૂર્ણ શોધ અને ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. 
2. બાહ્ય અવકાશ સંધિ (OST-1967): તે બાહ્ય અવકાશમાં પરમાણુ શસ્ત્રો અથવા અન્ય સમૂહ વિનાશના શસ્ત્રો મૂકવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
3. અવકાશ જવાબદારી સંમેલન (SLC-1972): તે લોન્ચ કરનાર રાજ્યને તેના અવકાશી પદાર્થો દ્વારા થતા નુકસાન માટે જવાબદાર ઠેરવે છે.