યુનેસ્કો કામચલાઉ યાદી: બારાતાંગ, અંદમાન સબડક્શન જ્વાળામુખીઓ અને સિરપુરનો સમાવેશ

યુનેસ્કોના વિશ્વ ધરોહર કેન્દ્ર દ્વારા ભારતનાં ત્રણ સ્થળોનો વિશ્વ ધરોહરની કામચલાઉ યાદીમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ સ્થળોમાં અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુસમૂહનાં બે કુદરતી વારસાસ્થળો અને છત્તીસગઢનું એક સાંસ્કૃતિક તથા પુરાતત્ત્વીય વારસાસ્થળ સામેલ છે.

• બારાતાંગ કાર્સ્ટ–મડ વૉલ્કેનો સંકુલ — અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુસમૂહ.
• અંદમાન સબડક્શન જ્વાળામુખીઓ — અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુસમૂહ.
• સિરપુર સાંસ્કૃતિક અને પુરાતત્ત્વીય ભૂદૃશ્ય — છત્તીસગઢ.

આ યાદીમાં સમાવેશ થવો એ સ્થળોને ભવિષ્યમાં યુનેસ્કોની વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં સામેલ કરવા માટેનું પ્રારંભિક પગલું છે. 

બારાતાંગ કાર્સ્ટ–મડ વૉલ્કેનો સંકુલ 

બારાતાંગ ટાપુ અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં આવેલો છે. આ ટાપુ ચૂનાના પથ્થરની ગુફાઓ, વિશિષ્ટ કાર્સ્ટ ભૂદૃશ્ય અને કાદવના જ્વાળામુખીઓ જેવી ભૂસ્તરીય રચનાઓ માટે જાણીતો છે. 

• ચૂનાના પથ્થરની ગુફાઓ: પાણી લાંબા સમય સુધી ચૂનાના પથ્થર જેવા દ્રાવ્ય ખડકોનું વિલીનીકરણ કરે છે, જેના પરિણામે ગુફાઓ અને અન્ય ભૂ-આકારો રચાય છે.
• કાર્સ્ટ ભૂદૃશ્ય: દ્રાવ્ય ખડકોના વિલીનીકરણથી વિકસતા આ ભૂદૃશ્યમાં ભૂગર્ભ ગુફાઓ, કુદરતી તિરાડો, ખાડાઓ અને અનોખી ખડકરચનાઓનો સમાવેશ થાય છે. 
• કાદવના જ્વાળામુખીઓ: આ પ્રકારની રચનાઓમાંથી લાવાને બદલે કાદવ, પાણી અને ભૂગર્ભીય વાયુઓ બહાર નીકળે છે. 

બારાતાંગના કાદવના જ્વાળામુખીઓની રચના ભૂગર્ભમાં રહેલા કાંપ, દબાણ અને અન્ય ભૂસ્તરીય પ્રક્રિયાઓ સાથે સંબંધિત છે. આ સ્થળ પૃથ્વીની સપાટી પર થતી વિવિધ ભૂસ્તરીય પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ કરવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. 

અંદમાન સબડક્શન જ્વાળામુખીઓ 

આ પ્રસ્તાવિત વિશ્વ ધરોહર સ્થળમાં બેરન ટાપુ અને નારકોન્ડમ ટાપુનો સમાવેશ થાય છે. બંને અંદમાન સમુદ્રમાં આવેલા જ્વાળામુખીય મૂળ ધરાવતા ટાપુઓ છે. આ પ્રદેશમાં ટેક્ટોનિક પ્લેટોની હિલચાલ અને એક પ્લેટ બીજી પ્લેટની નીચે ધસી જવાની પ્રક્રિયા (Subduction) જ્વાળામુખીય પ્રવૃત્તિ માટે જવાબદાર છે. 

• બેરન ટાપુ :ભારતનો એકમાત્ર સક્રિય જ્વાળામુખી અહીં આવેલો છે. આ ટાપુ પર જ્વાળામુખીમાંથી નીકળેલા લાવાથી બનેલી રચનાઓ તેમજ જ્વાળામુખીના મુખના ધસવાથી રચાયેલું વિશાળ કૅલ્ડેરા જોવા મળે છે. 
• નારકોન્ડમ ટાપુ: આ ટાપુ તેની જ્વાળામુખીય ઉત્પત્તિ, વિશિષ્ટ ભૂસ્તરીય રચનાઓ અને સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા માટે જાણીતો છે. તે મહત્ત્વપૂર્ણ પક્ષી વિસ્તાર અને જૈવવિવિધતા સંરક્ષણની દૃષ્ટિએ પણ વિશેષ સ્થાન ધરાવે છે. 

આ બંને ટાપુઓનો અભ્યાસ ટેક્ટોનિક પ્લેટોની ગતિ, જ્વાળામુખીઓની ઉત્પત્તિ, ભૂસ્તરીય પરિવર્તનો અને કુદરતી પર્યાવરણ વચ્ચેના આંતરસંબંધોને સમજવામાં મદદરૂપ બને છે. 

સિરપુર સાંસ્કૃતિક અને પુરાતત્ત્વીય ભૂદૃશ્ય 

સિરપુર છત્તીસગઢ રાજ્યના મહાસમુંદ જિલ્લામાં મહાનદીના પૂર્વ કિનારે આવેલું ઐતિહાસિક અને પુરાતત્ત્વીય સ્થળ છે. પ્રાચીન દક્ષિણ કોસલ પ્રદેશના ઇતિહાસમાં તેનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. અહીંથી પ્રાપ્ત થયેલા સ્થાપત્ય અવશેષો અને પુરાતત્ત્વીય પુરાવાઓ પ્રાચીન નગરવ્યવસ્થા, વેપાર, ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને સાંસ્કૃતિક વિકાસ પર પ્રકાશ પાડે છે. 

સિરપુરની મુખ્ય વિશેષતાઓ:

• ધાર્મિક વારસો: અહીં વૈષ્ણવ અને શૈવ પરંપરાનાં મંદિરો તેમજ બૌદ્ધ વિહારો અને મઠોના અવશેષો જોવા મળે છે.
• વેપાર અને શહેરીકરણ: પુરાતત્ત્વીય અવશેષો પ્રાચીન વેપારજાળ, બજારો અને નગરના વિકાસ વિશે માહિતી આપે છે.
• સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય: વિવિધ ધાર્મિક પરંપરાઓના અવશેષો દર્શાવે છે કે આ પ્રદેશમાં જુદી જુદી ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓનો વિકાસ થયો હતો. 
• ઐતિહાસિક ભૂદૃશ્ય: મહાનદીના કિનારે વસેલું આ સ્થળ નદી, માનવ વસાહતો અને આસપાસના કુદરતી પર્યાવરણ વચ્ચેના સંબંધને સમજવા માટે ઉપયોગી છે. 

આમ, સિરપુર પ્રાચીન દક્ષિણ કોસલની રાજકીય વ્યવસ્થા, આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ, ધાર્મિક પરંપરાઓ અને સાંસ્કૃતિક વારસાનો અભ્યાસ કરવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પુરાતત્ત્વીય સ્થળ છે. તેની ઐતિહાસિક ઇમારતો અને અવશેષો પ્રાચીન ભારતીય સમાજના વૈવિધ્યપૂર્ણ વિકાસની સમજ આપે છે. 

યુનેસ્કોની કામચલાઉ યાદી

યુનેસ્કોની કામચલાઉ યાદી એ કુદરતી અને સાંસ્કૃતિક સ્થળોની એવી યાદી છે, જેમાં દેશ ભવિષ્યમાં વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં સમાવેશ માટે નામાંકન કરી શકાય તેવા સ્થળોને ઓળખે છે.

યુનેસ્કોની વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં સ્થળનો સમાવેશ કેવી રીતે થાય છે?

1. કામચલાઉ યાદી (Tentative List): દેશ સંભવિત વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની ઓળખ કરે છે.
2. નામાંકન (Nomination): દેશ સ્થળ વિશેની વિગતવાર માહિતી અને નામાંકન દસ્તાવેજ રજૂ કરે છે.
3. મૂલ્યાંકન (Evaluation): સંબંધિત સલાહકાર સંસ્થાઓ સ્થળના મહત્ત્વ અને નિર્ધારિત માપદંડોનું મૂલ્યાંકન કરે છે.
4. યાદીમાં સમાવેશ (Inscription): યુનેસ્કોની વિશ્વ ધરોહર સમિતિ નક્કી કરે છે કે સ્થળનો વિશ્વ ધરોહર યાદીમાં સમાવેશ કરવો કે નહીં.

પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્ન
પ્રશ્ન 1: પ્રશ્ન 24. નીચેમાંથી કયું જોડકું સાચું છે?
(A) બારાતાંગ — છત્તીસગઢ
(B) સિરપુર — અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુસમૂહ
(C) બેરન ટાપુ — અંદમાન સમુદ્રનો જ્વાળામુખીય ટાપુ
(D) નારકોન્ડમ — મહાનદીના કાંઠે આવેલું ઐતિહાસિક સ્થળ