સુપ્રીમ કોર્ટ: 7 ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચે 2 દાયકા જૂના વિશેષાધિકાર કેસનો નિકાલ કર્યો

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશની અધ્યક્ષતાવાળી સર્વોચ્ચ અદાલતની સાત ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેન્ચે બે દાયકા જૂના સંદર્ભ કેસ (એન. રવિ અને અન્ય વિરુદ્ધ વિધાનસભાના અધ્યક્ષ, ચેન્નાઈ અને અન્ય)ને “નિરર્થક” (Infructuous) બની ગયેલો માનીને તેનો નિકાલ કર્યો છે. 

આ કેસ વિધાયકીય વિશેષાધિકારો અને વાણી તથા અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના મૂળભૂત અધિકાર વચ્ચેના સંઘર્ષ સાથે સંબંધિત હતો. અદાલતે કાયદા સાથે સંકળાયેલા મૂળભૂત પ્રશ્નો અંગે નિર્ણય આપ્યા વિના તેમને અનિર્ણિત રાખ્યા, જેથી ભવિષ્યમાં યોગ્ય કેસ આવે ત્યારે તેના પર ન્યાયિક નિર્ણય લઈ શકાય.

વિધાયકીય વિશેષાધિકારો 

વિધાયકીય વિશેષાધિકારો એટલે સંસદના બંને ગૃહો, રાજ્ય વિધાનમંડળો, તેમની સમિતિઓ તથા તેમના સભ્યોને મળતા વિશેષ અધિકારો, મુક્તિઓ અને ઉન્મુક્તિઓ છે. આ બંધારણીય સુરક્ષાઓ વિધાનમંડળોની સ્વતંત્રતા, ગૌરવ અને અસરકારક કામગીરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે જરૂરી હોય છે. તેના દ્વારા ધારાસભ્યો બાહ્ય હસ્તક્ષેપ અથવા કાનૂની પ્રતિશોધના ભય વિના પોતાની ફરજો બજાવી શકે છે.

સંસદીય વિશેષાધિકારોના પ્રકાર

સામૂહિક વિશેષાધિકારો : આ સમગ્ર ગૃહને મળતા અધિકારો છે. આના મુખ્ય ઉદાહરણો -

• ગૃહની આંતરિક કાર્યવાહીનું નિયમન કરવાનો અધિકાર.
• પોતાના અહેવાલો અને ચર્ચાઓ પ્રકાશિત કરવાનો અધિકાર.
• ગૃહમાંથી બહારની વ્યક્તિઓને દૂર રાખવાની સત્તા.
• વિશેષાધિકાર ભંગ અથવા ગૃહની અવમાનના બદલ સભ્યો અથવા બહારની વ્યક્તિઓને દંડિત કરવાની સત્તા. 

વ્યક્તિગત વિશેષાધિકારો : આ ધારાસભ્યોને તેમની વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં પ્રાપ્ત થતા અધિકારો છે. આના મુખ્ય ઉદાહરણો -

• સંસદમાં વાણીની સ્વતંત્રતા.
• સંસદીય સત્ર દરમિયાન દિવાની કેસોમાં ધરપકડથી મુક્તિ.

બંધારણીય જોગવાઈઓ
અનુચ્છેદ 105: આ અનુચ્છેદ સંસદના ગૃહો, તેમના સભ્યો અને તેમની સમિતિઓની સત્તાઓ, વિશેષાધિકારો અને ઉન્મુક્તિઓ સાથે સંબંધિત છે.

અનુચ્છેદ 194: આ અનુચ્છેદ રાજ્ય વિધાનમંડળો, તેમના સભ્યો અને તેમની સમિતિઓની સત્તાઓ, વિશેષાધિકારો અને ઉન્મુક્તિઓ સાથે સંબંધિત છે.

અનુચ્છેદ 122 અને 212: આ અનુચ્છેદો અદાલતોને માત્ર કાર્યવાહી સંબંધિત પ્રક્રિયાત્મક અનિયમિતતાના આધારે સંસદ અથવા રાજ્ય વિધાનમંડળની કાર્યવાહી પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાથી રોકે છે. જોકે, વિધાનમંડળની કાર્યવાહી બંધારણના ઉલ્લંઘન અથવા મૂળભૂત ગેરકાયદેસરતાના આધારે મર્યાદિત ન્યાયિક સમીક્ષાને આધીન રહી શકે છે.

અનુચ્છેદ 105(3): આ જોગવાઈ સંસદને કાયદા દ્વારા પોતાના વિશેષાધિકારોને વ્યાખ્યાયિત કરવાની સત્તા આપે છે.

વિશેષાધિકારોનું સંહિતાકરણનો અભાવ 

અનુચ્છેદ 105(3) અને 194(3) સંસદ તથા રાજ્ય વિધાનમંડળોને કાયદા દ્વારા પોતાના વિશેષાધિકારોને વ્યાખ્યાયિત કરવાની સત્તા આપે છે. 

જ્યાં સુધી સંહિતાબદ્ધ ન થાય ત્યાં સુધી, તેમના વિશેષાધિકારો 44મા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1978ની સંબંધિત જોગવાઈઓની શરૂઆત પહેલાં તરત જ અસ્તિત્વમાં રહેલા વિશેષાધિકારો તરીકે ચાલુ રહે છે.

વિશેષાધિકાર નોટિસ

વિશેષાધિકાર નોટિસ અથવા વિશેષાધિકાર પ્રસ્તાવ એ સંસદસભ્ય દ્વારા આપવામાં આવતી ઔપચારિક નોટિસ છે, જેમાં સંસદીય વિશેષાધિકાર, અધિકારો, ઉન્મુક્તિઓ અથવા ગૃહની ગરિમાના ભંગનો આરોપ મૂકવામાં આવે છે.

સભ્યોને ગેરમાર્ગે દોરવા, હકીકતો છુપાવવા અથવા સભ્યો વિરુદ્ધ અપમાનજનક ટિપ્પણીઓ કરવા જેવા કૃત્યો માટે સાંસદો અથવા બહારની વ્યક્તિઓ વિરુદ્ધ આવી કાર્યવાહી શરૂ થઈ શકે છે.

વિશેષાધિકાર સમિતિ

વિશેષાધિકાર સમિતિ સંસદની એક સ્થાયી સમિતિ છે, જે વિશેષાધિકાર ભંગના કેસોની તપાસ કરવા માટે અર્ધ-ન્યાયિક સંસ્થા તરીકે કાર્ય કરે છે.

રચના

• લોકસભા: અધ્યક્ષ દ્વારા નામાંકિત 15 સભ્યો.
• રાજ્યસભા: સભાપતિ દ્વારા નામાંકિત 10 સભ્યો.

કાર્ય : અધ્યક્ષ/સભાપતિ દ્વારા વિશેષાધિકાર નોટિસ સ્વીકારવામાં આવ્યા બાદ તેને ઘણી વખત વિશેષાધિકાર સમિતિને મોકલવામાં આવે છે. સમિતિ હકીકતોની તપાસ કરે છે, વિશેષાધિકારનો ભંગ થયો છે કે નહીં તે નક્કી કરે છે અને ગૃહને યોગ્ય કાર્યવાહી અંગે ભલામણ કરતો અહેવાલ રજૂ કરે છે.

મર્યાદાઓ

સંસદીય વાણીની સ્વતંત્રતા બંધારણ તથા સંસદના નિયમો અને પ્રક્રિયાઓને આધીન છે.

• અનુચ્છેદ 121 સંસદના સભ્યોને સર્વોચ્ચ અદાલત અથવા ઉચ્ચ અદાલતના ન્યાયાધીશોના આચરણ અંગે સંસદમાં ચર્ચા કરવાથી રોકે છે. જોકે, જ્યારે કોઈ ન્યાયાધીશને તેમના પદ પરથી દૂર કરવાની દરખાસ્ત વિચારણા હેઠળ હોય ત્યારે આ પ્રતિબંધ લાગુ પડતો નથી.

સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયિક ચુકાદાઓ

1. પંડિત એમ.એસ.એમ. શર્મા વિરુદ્ધ શ્રી કૃષ્ણ સિન્હા (1959) : આ ચુકાદામાં જણાવાયું હતું કે અનુચ્છેદ 194(3) હેઠળના વિધાયકીય વિશેષાધિકારો, અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ નાગરિકને પ્રાપ્ત વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના મૂળભૂત અધિકાર કરતાં વધુ પ્રબળ છે.
2. વિશેષ સંદર્ભ ક્રમાંક 1, 1964 (કેશવ સિંહ કેસ) : સર્વોચ્ચ અદાલતે જણાવ્યું કે મૂળભૂત અધિકારો આપમેળે વિધાયકીય વિશેષાધિકારોને આધીન બની જતા નથી. બંધારણ અદાલતોને વિધાનમંડળ દ્વારા કરવામાં આવેલી દંડાત્મક કાર્યવાહીનું ન્યાયિક પુનરાવલોકન (Judicial Review) કરવાની સત્તા છે.
3. રાજા રામ પાલ વિરુદ્ધ માનનીય લોકસભા અધ્યક્ષ (2007) : કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો કે સભ્યોની હકાલપટ્ટી સહિત સંસદીય વિશેષાધિકારોનો ઉપયોગ નિરપેક્ષ નથી અને તે ન્યાયિક સમીક્ષાને પાત્ર છે.
4. અમરિંદર સિંહ વિરુદ્ધ વિશેષ સમિતિ, પંજાબ વિધાનસભા (2010) : અદાલતે જણાવ્યું કે વિશેષાધિકારોનો ઉપયોગ કોઈ સભ્યની અગાઉની કાર્યપાલક કામગીરી અથવા ગૃહની વાસ્તવિક કામગીરી સાથે અસંબંધિત વર્તન માટે તેને દંડિત કરવા માટે કરી શકાય નહીં.
5. અલગાપુરમ આર. મોહનરાજ વિરુદ્ધ તમિલનાડુ વિધાનસભા (2016) : અદાલતે જણાવ્યું કે વિધાયકીય વિશેષાધિકારનો હેતુ ગૃહની સ્વતંત્ર કામગીરીનું રક્ષણ કરવાનો છે, મુખ્યમંત્રી અથવા સત્તાધારી પક્ષની વ્યક્તિગત પ્રતિષ્ઠાનું રક્ષણ કરવાનો નથી.
6. સીતા સોરેન વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (2024) : સર્વોચ્ચ અદાલતે સર્વસંમતિથી 1998ના પી.વી. નરસિંહ રાવ ચુકાદાને રદ કર્યો, જેમાં સંસદમાં મતદાન કરવા માટે લાંચ સ્વીકારનારા સાંસદોને બંધારણીય રક્ષણ આપવામાં આવ્યું હતું. સર્વોચ્ચ અદાલતે જણાવ્યું કે ધારાસભ્યોને લાંચ સ્વીકારવા બદલ ફોજદારી કાર્યવાહીમાંથી બંધારણીય પ્રતિરક્ષા પ્રાપ્ત નથી, કારણ કે લાંચ લેવી તેમના વિધાયકીય કાર્યોનો ભાગ નથી.

વિધાયકીય વિશેષાધિકારો સાથે સંબંધિત ચિંતાઓ

અનુચ્છેદ 194(3) વિરુદ્ધ અનુચ્છેદ 19(1)(a)

એક તરફ અનુચ્છેદ 194 ધારાસભ્યોને અસંહિતાબદ્ધ વિશેષાધિકારો આપે છે, જ્યારે બીજી તરફ અનુચ્છેદ 19(1)(a) દરેક નાગરિકને વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો મૂળભૂત અધિકાર આપે છે, જેમાં પ્રેસની સ્વતંત્રતા પણ સામેલ છે.

જ્યારે વિધાનમંડળ પોતાની કાર્યવાહી અથવા નિર્ણયો અંગે ટીકા કરનારા નાગરિકો કે પત્રકારોને દંડિત કરવા માટે વિશેષાધિકારોનો ઉપયોગ કરે છે ત્યારે વિવાદ ઊભો થાય છે.

વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા માટે જોખમ (અનુચ્છેદ 21)

જ્યારે વિધાનમંડળ વિશેષાધિકાર ભંગના કથિત કેસોમાં ધરપકડ અથવા કેદનો આદેશ આપે છે, ત્યારે તેની સીધી અસર નાગરિકોની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર પડે છે.

યાચિકાકર્તાઓએ દલીલ કરી છે કે વ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને અસર કરતી કોઈપણ કાર્યવાહી ન્યાયી પ્રક્રિયા, કાયદેસરની પ્રક્રિયા અને મનસ્વી કાર્યવાહીથી રક્ષણની બંધારણીય બાંયધરીઓને અનુરૂપ હોવી જોઈએ.

'ઢાલ'ને બદલે 'તલવાર' તરીકે ઉપયોગ

વિધાયકીય વિશેષાધિકારોનો હેતુ ધારાસભ્યોને ગૃહમાં સ્વતંત્ર અને નિર્ભય રીતે પોતાની વાત રજૂ કરવા માટે રક્ષણાત્મક 'ઢાલ' પ્રદાન કરવાનો છે.

ટીકાકારોનું કહેવું છે કે વિશેષાધિકારોનો વધતો ઉપયોગ બાહ્ય ટીકા દબાવવા, રાજકીય વિરોધીઓને દંડિત કરવા અથવા પક્ષની પ્રતિષ્ઠાનું રક્ષણ કરવા માટે 'તલવાર' તરીકે કરવામાં આવી રહ્યો છે.

પ્રેસ પર ભયજનક અસર (Chilling Effect)

શોધનાત્મક પત્રકારત્વ અથવા ટીકાત્મક સંપાદકીય લેખો સામે વિશેષાધિકાર ભંગની કાર્યવાહી શરૂ થવાથી ભયનું વાતાવરણ ઊભું થઈ શકે છે.

આના કારણે સંસદીય લોકશાહીમાં પ્રહરી (Watchdog) તરીકેની પ્રેસની ભૂમિકા પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

બંધારણીય સર્વોચ્ચતા સાથે સંઘર્ષ

યુનાઇટેડ કિંગડમથી વિપરીત, જ્યાં સંસદીય સાર્વભૌમત્વનો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે, ભારતમાં બંધારણીય સર્વોચ્ચતાનો સિદ્ધાંત લાગુ પડે છે.

આથી ટીકાકારોનું કહેવું છે કે કોઈપણ વિધાયકીય વિશેષાધિકારને બંધારણના ભાગ-IIIમાં આપવામાં આવેલા મૂળભૂત અધિકારોને બાજુ પર મૂકવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ નહીં.