'પેન્શન સખી' પહેલ: ગ્રામ્ય પરિવારો સુધી પેન્શન જાગૃતિ પહોંચાડવા PFRDA અને DoRD વચ્ચે કરાર

15 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ ગ્રામ્ય વિકાસ વિભાગ (DoRD) અને પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) વચ્ચે સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા. આ કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સમગ્ર ગ્રામ્ય ભારતમાં ‘પેન્શન સખી’ નામની સામુદાયિક વ્યવસ્થા ઊભી કરીને ગ્રામ્ય પરિવારો સુધી પેન્શન અંગેની જાગૃતિ અને નિવૃત્તિ સુરક્ષા પહોંચાડવાનો છે.

આ પહેલમાં દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના–રાષ્ટ્રીય ગ્રામિણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM) હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલા વિશાળ સામુદાયિક નેટવર્કનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. તેમાં બેન્કિંગ કોરસ્પોન્ડન્ટ (BC) સખીઓ તથા અન્ય પ્રશિક્ષિત સામુદાયિક સંસાધન વ્યક્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ ગ્રામ્ય પરિવારો સુધી પેન્શન અંગે જાગૃતિ, નાણાકીય સાક્ષરતા, પેન્શન યોજનાઓમાં નોંધણી અને નોંધણી બાદની સહાય પહોંચાડવામાં મદદ કરશે.

‘પેન્શન સખી’ ની ભૂમિકા

મહિલાઓના સ્વસહાય જૂથો (SHGs) પર આધારિત DAY-NRLMના માળખાનો ઉપયોગ કરીને ‘પેન્શન સખીઓ’ ગ્રામ્ય સ્તરે વિશ્વસનીય માર્ગદર્શક તરીકે કાર્ય કરશે. ખાસ કરીને સ્વસહાય જૂથોની સભ્યો, ગ્રામ્ય મહિલાઓ, લખપતિ દીદીઓ તથા અન્ય ગ્રામ્ય નાગરિકો સુધી પેન્શન અને નિવૃત્તિ આયોજન અંગેની માહિતી પહોંચાડવામાં આવશે.

‘પેન્શન સખીઓ’ દ્વારા ગ્રામ્ય પરિવારોને

• પેન્શન અને નિવૃત્તિ આયોજન અંગે માહિતી આપવામાં આવશે.
• પેન્શન યોજનાઓમાં નોંધણી કરવામાં સહાય કરવામાં આવશે.
• પેન્શન સંબંધિત સેવાઓને સમજવામાં માર્ગદર્શન આપવામાં આવશે.
• નાણાકીય સાક્ષરતા અને લાંબા ગાળાની બચત અંગે જાગૃતિ વધારવામાં આવશે.

મહત્વ

ગ્રામ્ય પરિવારોની બેન્કિંગ સેવાઓ સુધી પહોંચ વધી રહી છે, પરંતુ માત્ર બેન્કિંગ સુવિધાઓ પૂરતી નથી. ખાસ કરીને કૃષિ, અસંગઠિત રોજગાર અને નાના વ્યવસાયો પર આધારિત પરિવારો માટે પેન્શન અંગે જાગૃતિ અને લાંબા ગાળાની બચત નાણાકીય સ્થિરતા તથા સામાજિક સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. આ પહેલ નાણાકીય સમાવેશને માત્ર સેવાઓની પહોંચથી આગળ લઈ જઈ જાણકારીપૂર્વકની નાણાકીય ભાગીદારી અને નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા તરફ દોરી જાય છે. 

પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્ન

પ્રશ્ન 1: પેન્શન સખી’ પહેલના સંદર્ભમાં નીચેના નિવેદનો ધ્યાનમાં લો:

1. તેનો અમલ સમગ્ર ગ્રામ્ય ભારતમાં સામુદાયિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાના હેતુથી કરવામાં આવશે.
2. તેમાં DAY-NRLMના સામુદાયિક નેટવર્કનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
3. તેનો ઉદ્દેશ્ય માત્ર પેન્શન યોજનાઓમાં નોંધણી કરાવવાનો છે.
4. તેમાં નોંધણી બાદની સહાયનો પણ સમાવેશ થાય છે.

ઉપર પૈકી કયાં નિવેદનો સાચાં છે?

A) માત્ર 1 અને 2
B) માત્ર 1, 2 અને 4
C) માત્ર 2 અને 3
D) 1, 2, 3 અને 4