UNCCD COP17માં ભારતની નવી ઇકોસિસ્ટમ માર્ગદર્શિકા

ભારતે મંગોલિયાના ઉલાનબાતારમાં યોજાયેલા યુનાઇટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ટુ કોમ્બેટ ડેઝર્ટિફિકેશન (UNCCD)ના COP17ના 17મા સત્રમાં ભારતના ઘાસના મેદાનો અને અન્ય ખુલ્લા કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ (ONEs) માટેની પ્રથમ માર્ગદર્શિકા રજૂ કરી છે. 

આ માર્ગદર્શિકા ભારતના ખુલ્લા કુદરતી ઇકોસિસ્ટમના સંરક્ષણ, પુનઃસ્થાપન અને ટકાઉ વ્યવસ્થાપનને મજબૂત બનાવવા અને એવા લેન્ડસ્કેપ્સ પર વધુ વૈજ્ઞાનિક ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માંગે છે, જેમને પરંપરાગત રીતે મર્યાદિત વૃક્ષાચ્છાદન (tree cover)ને કારણે અવગણવામાં આવ્યા છે. 

ભારતના ખુલ્લા કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ (ONEs) 

ભારતમાં ખુલ્લા કુદરતી ઇકોસિસ્ટમ એ એવા વિશિષ્ટ ભૌગોલિક વિસ્તારો છે જ્યાં વૃક્ષોનું પ્રમાણ ઓછું અથવા નહિવત્ હોય છે, પરંતુ તે જૈવવિવિધતા, પર્યાવરણીય સંતુલન અને આજીવિકાની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. 

આ ઇકોસિસ્ટમ વૈવિધ્યસભર પ્રજાતિઓને ટેકો આપે છે, જમીન અને પાણીની પ્રક્રિયાઓમાં યોગદાન આપે છે, જમીનમાં નોંધપાત્ર માત્રામાં કાર્બન સંગ્રહ કરે છે, અને પશુપાલન, પશુધન આધારિત તથા કૃષિ આજીવિકાને ટકાવી રાખે છે.

યુનાઇટેડ નેશન્સ કન્વેન્શન ટુ કોમ્બેટ ડેઝર્ટિફિકેશન 

UNCCD એ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની ત્રણ મુખ્ય પર્યાવરણીય સંધિઓ (Rio Conventions) માંની એક છે, જે જમીનના ક્ષરણ (Land Degradation), રણ અટકાવવા (Desertification) અને દુષ્કાળની અસરોને હળવી કરવા માટે વૈશ્વિક સ્તરે કામ કરે છે. 

1. મુખ્ય બાબતો અને પૃષ્ઠભૂમિ:

• સ્થાપના: 1994માં સ્વીકારવામાં આવી અને 1996થી અમલમાં આવી.
• મહત્વ: આ એકમાત્ર કાનૂની રીતે બંધનકર્તા (legally binding) આંતરરાષ્ટ્રીય સમજૂતી છે જે પર્યાવરણ અને વિકાસને જમીનના ટકાવ વ્યવસ્થાપન (Sustainable Land Management) સાથે જોડે છે.
• મુખ્ય લક્ષ્ય: લેન્ડ ડિગ્રેડેશન ન્યુટ્રાલિટી (LDN) - એટલે કે જેટલી જમીન ખરાબ થાય તેની સામે એટલી જમીનને પુનઃસ્થાપિત કરી જમીનની ગુણવત્તામાં ચોખ્ખો ઘટાડો શૂન્ય કરવો.

2. COP (Conference of the Parties) સત્રો: UNCCD ની સર્વોચ્ચ નિર્ણય લેનારી સમિતિ 'COP' છે.

• COP14 (2019): ભારતમાં નવી દિલ્હી ખાતે યોજાઈ હતી, જેમાં ભારતે 2030 સુધીમાં 26 મિલિયન હેક્ટર ખરાબ થયેલી જમીનને પુનઃસ્થાપિત કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું.
• COP17: મંગોલિયાના ઉલાનબાતાર ખાતે આયોજિત કરાઈ.

3. ભારત અને UNCCD COP17: મંગોલિયા ખાતે યોજાયેલી COP17 માં ભારતે તેના ઓપન નેચરલ ઇકોસિસ્ટમ્સ માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું હતું:

• પ્રથમ માર્ગદર્શિકા લોન્ચ: ભારતે તેની પ્રથમ "Guide to Grasslands and Open Natural Ecosystems (ONEs) of India" લોન્ચ કરી.
• ઉદ્દેશ્ય: વૃક્ષોની ઓછી સંખ્યા ધરાવતા ઘાસના મેદાનો, રણ, ઓરાણ, ગોચર અને સ્ક્રબલેન્ડ્સના વૈજ્ઞાનિક સંરક્ષણ અને જમીન સુધારણા પર ભાર મૂકવો.
• સહયોગ: આ ગાઇડ પર્યાવરણ મંત્રાલય હેઠળ ATREE, IUCN, ICFRE અને ISRO ના સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર (SAC) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી છે.

પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્ન:

પ્રશ્ન 1: UNCCDનું સંપૂર્ણ નામ શું છે?

(A) United Nations Convention on Climate and Desert Development
(B) United Nations Convention to Combat Desertification
(C) United Nations Council for Combating Desertification
(D) United Nations Convention for Climate and Drylands