બ્રિક્સ સમિટ 2026: ભારતની અધ્યક્ષતામાં 18મી સમિટ, ગ્લોબલ સાઉથ પર ભાર

ભારતે 12-13 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન નવી દિલ્હી ખાતે 18મી BRICS સમિટ 2026નું સફળ આયોજન કર્યું છે. ભારતની આ અધ્યક્ષતાનો મુખ્ય વિષય (થીમ) ‘સ્થિતિસ્થાપકતા, નવીનતા, સહકાર અને ટકાઉપણું માટે નિર્માણ’ રાખવામાં આવ્યો હતો. 

બ્રિક્સ વિશે

બ્રિક્સ વિશ્વની અગ્રણી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓનું સંગઠન છે. તેની સ્થાપના 2006માં ‘BRIC’ તરીકે થઈ હતી. ત્યારબાદ 2010માં દક્ષિણ આફ્રિકા જોડાતા તેનું નામ ‘BRICS’ થયું. 

બ્રિક્સનો વિસ્તરણ ઇતિહાસ 

• 2006: BRIC (બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન) ના નેતાઓની પ્રથમ બેઠક G8 આઉટરીચ સમિટ દરમિયાન થઈ.
• 2010: દક્ષિણ આફ્રિકા જોડાતા 'BRICS' બન્યું.
• 2024: 5 નવા કાયમી સભ્યો ઉમેરાયા (ઈજિપ્ત, ઈથોપિયા, ઈરાન, સાઉદી અરેબિયા અને UAE).
• 2025: ઈન્ડોનેશિયા 11મા પૂર્ણ સભ્ય તરીકે જોડાયું. આ સાથે 10 દેશો (બેલારુસ, બોલિવિયા, કઝાકિસ્તાન, ક્યુબા, મલેશિયા, નાઇજીરિયા, થાઇલેન્ડ, યુગાન્ડા, ઉઝબેકિસ્તાન અને વિયેતનામ) ને 'પાર્ટનર કન્ટ્રીઝ' નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.

બ્રિક્સનું વૈશ્વિક મહત્વ

બ્રિક્સનું વૈશ્વિક મહત્વ તેની વિશાળ વસ્તી, મજબૂત આર્થિક ક્ષમતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં નોંધપાત્ર ભાગીદારીને કારણે છે. બ્રિક્સના સભ્ય દેશો મળીને વિશ્વની આશરે 49.5% વસ્તીનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને વૈશ્વિક GDPમાં આશરે 40% હિસ્સો ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, વૈશ્વિક વેપારમાં પણ બ્રિક્સનો હિસ્સો આશરે 26% છે. 

ભારત અને બ્રિક્સ

 ભારત એ ચાર દેશોમાંનો એક હતો જેમણે ઔપચારિક બ્રિક્સ રાજકીય સહયોગ શરૂ કર્યો હતો અને 2009 માં પ્રથમ સમિટમાં ભાગ લીધો હતો. ભારતે 2012 માં નવી દિલ્હીમાં, 2016 માં ગોવામાં અને 2021 માં વર્ચ્યુઅલી બ્રિક્સ સમિટનું આયોજન કર્યું છે. 

ભારત માટે BRICS નું મહત્વ 

• વૈશ્વિક ગવર્નન્સમાં સુધારા: સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અને વૈશ્વિક નાણાકીય સંસ્થાઓ (IMF/World Bank) માં ગ્લોબલ સાઉથ માટે વધુ પ્રતિનિધિત્વ મેળવવાનું મંચ.
• વૈકલ્પિક નાણાકીય વ્યવસ્થા: ન્યૂ ડેવલપમેન્ટ બેંક (NDB) દ્વારા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ માટે ભંડોળ.
• ડિજિટલ સહયોગ: ડિજિટલ પબ્લિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (DPI) અને ખાસ કરીને UPI આધારિત ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમનો પ્રચાર.
• જરૂરી ખનિજો અને સપ્લાય ચેઈન: ક્રિટિકલ મિનરલ્સની સુરક્ષા અને સપ્લાય ચેઈનમાં વૈવિધ્યીકરણ.

મુખ્ય પડકારો

• વિરોધાભાસી હિતો: ભારત અને બ્રાઝિલ આર્થિક સુધારાવાદી જૂથ ઈચ્છે છે, જ્યારે ચીન અને રશિયા બ્રિક્સને પશ્ચિમી દેશો સામેના કાઉન્ટરવેઇટ તરીકે જુએ છે.
• ચીનનું પ્રભુત્વ અને દ્વિપક્ષીય તણાવ: ચીનનું આર્થિક કદ અને ભારત-ચીન વચ્ચેના સરહદી વિવાદો સંગઠનની આંતરિક સંવાદિતા માટે પડકારરૂપ છે.

બ્રિક્સનું અધ્યક્ષપદ અને 2027ની યજમાની

ઐતિહાસિક રીતે, બ્રિક્સનું અધ્યક્ષપદ દર વર્ષે એક સભ્ય દેશ સંભાળે છે. 1 જાન્યુઆરી, 2026થી ભારતે બ્રિક્સનું અધ્યક્ષપદ સંભાળ્યું છે અને વર્ષ 2026 દરમિયાન બ્રિક્સની વિવિધ બેઠકો તથા શિખર પરિષદનું આયોજન ભારતની અધ્યક્ષતામાં થયું છે. 

બ્રિક્સ 2027 હેઠળ આગામી વર્ષે ચીન બ્રિક્સનું અધ્યક્ષપદ સંભાળશે અને 19મી બ્રિક્સ શિખર પરિષદની યજમાની કરશે. આમ, 2026માં ભારત બાદ 2027માં ચીન બ્રિક્સની અધ્યક્ષતા કરશે.

અગાઉની પરીક્ષામાં પૂછયેલા પ્રશ્નો

પ્રશ્ન 1: 16મી બ્રિક્સ સમિટ (કાઝાન, રશિયા)માં નીચેનામાંથી કોનો પૂર્ણ સભ્યો તરીકે ઔપચારિક સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો?

1. ઇન્ડોનેશિયા અને થાઇલેન્ડ
2. ઇરાન, ઇજિપ્ત, ઇથિયોપિયા અને યુ.એ.ઈ.
3. આર્જેન્ટિના અને તુર્કી
4. મેક્સિકો અને નાઇજીરિયા

નીચેનામાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.
(A) ફક્ત 1
(B) ફક્ત 2
(C) ફક્ત 2 અને 3
(D) ફક્ત 4

પ્રશ્ન 2: ઔપચારિક વિસ્તરણ બાદ, બ્રિક્સ (BRICS) સંગઠનમાં નોંધપાત્ર ભૌગોલિક-રાજકીય પરિવર્તન આવ્યું છે. નીચેનાં માંથી કયું વિધાન આ વિસ્તરણના પરિણામે થયેલા સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક મેક્રોઇકોનોમિક (macroeconomic) પરિવર્તનને શ્રેષ્ઠ રીતે સમજાવે છે?

(A) તેણે આ સંગઠનને નાટો (NATO)ના સંતુલન તરીકે કાર્ય કરતા ઔપચારિક લશ્કરી સંગઠનમાં રૂપાંતરિત કર્યું.

(B) તેણે આ સંગઠનને વૈશ્વિક ઔદ્યોગિક સપ્લાય ચેઇન પર સીધા નિયંત્રણ સાથે વિશ્વનો સૌથી મોટો ઉત્પાદન બ્લોક બનાવ્યો.

(C) તેણે મધ્ય પૂર્વના મુખ્ય પેટ્રોલિયમ-નિકાસ કરતા દેશોનો સમાવેશ કરીને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારો પર સંગઠનનો પ્રભાવ નોંધપાત્ર રીતે વધાર્યો.

(D) તેણે સભ્ય દેશો વચ્ચેના તમામ વેપાર માટે એક ફરજિયાત સામાન્ય ડિજિટલ ચલણ બનાવ્યું, જેણે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ડોલરનું સ્થાન લીધું.

પ્રશ્ન 3: નીચે આપેલાં નિવેદન અને કારણ ધ્યાને લો:

નિવેદન (A): ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ વચ્ચે સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે BRICS ની રચના કરવામાં આવી હતી.

કારણ (R): તેમાં સ્થાપક સભ્યો તરીકે બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકાનો સમાવેશ થાય છે.

ઉપરોક્તના સંદર્ભમાં નીચેનામાંથી કયું સાચું છે?

(A) નિવેદન(A) અને કારણ(R) બંને સાચાં છે અને કારણ(R) એ નિવેદન(A)ની સાચી સમજૂતી છે.
(B) નિવેદન(A) અને કારણ(R) બંને સાચાં છે પરંતુ કારણ(R) એ નિવેદન(A)ની સાચી સમજૂતી નથી.
(C) નિવેદન(A) સાચું છે, પરંતુ કારણ(R) ખોટું છે.
(D) નિવેદન(A) ખોટું છે, પરંતુ કારણ(R) સાચું છે.

પ્રશ્ન 4: તાજેતરના વર્ષોમાં BRICS સભ્યપદનાં વિસ્તરણને ધ્યાનમાં લેતાં આ બાબત ક્યાં વ્યાપક ભૌગોલિક-રાજકીય વલણને પ્રતિબિંબિત કરે છે?

(A) NATO ના વિકલ્પરૂપ લશ્કરી ગઠબંધનની રચના
(B) ગ્લોબલ સાઉથના પ્રતિનિધિત્વમાં વધારો કરવા વૈશ્વિક શાસન માળખામાં સુધારો
(C) સંયુક્ત રાષ્ટ્ર પ્રણાલીનું સંપૂર્ણ સ્થાનાંતરણ
(D) વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો માટે એક જ ચલણની સ્થાપના

પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્નો 

પ્રશ્ન 1. ભારત માટે BRICSના મહત્વ અંગે નીચેના નિવેદનો ધ્યાનમાં લો:

1. વૈશ્વિક ગવર્નન્સમાં ગ્લોબલ સાઉથનું પ્રતિનિધિત્વ વધારવાનું મંચ પૂરું પાડે છે.
2. NDB દ્વારા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટકાઉ વિકાસ માટે ભંડોળ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.
3. DPI અને UPI આધારિત ડિજિટલ પેમેન્ટ સહયોગને પ્રોત્સાહન મળે છે.
4. ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અને સપ્લાય ચેઈન અંગે સહયોગ માટે મંચ મળે છે.

A. માત્ર 1 અને 2
B. માત્ર 2 અને 3
C. માત્ર 1, 3 અને 4
D. 1, 2, 3 અને 4