Rising State Debt in India: ભારતના વિવિધ રાજ્યો સામે વધતું જતું દેવું એક ગંભીર આર્થિક પડકાર બનીને ઉભરી રહ્યું છે. ભારતીય રિઝર્વ બૅન્ક (RBI) અને રાજ્ય બજેટના તાજેતરના આંકડાઓ અનુસાર, વર્ષ 2026ની શરુઆત સુધીમાં ઘણાં રાજ્યોના દેવામાં મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. વિકાસલક્ષી કાર્યો અને સામાજિક કલ્યાણ યોજનાઓના ખર્ચને પહોંચી વળવા રાજ્યોએ લીધેલું આ દેવું હવે તેમની નાણાકીય સ્થિરતા પર અસર કરી રહ્યું છે.
દેવામાં તમિલનાડુ અને ઉત્તર પ્રદેશ અવ્વલ
રિપોર્ટ અનુસાર, કુલ દેવાની દૃષ્ટિએ તમિલનાડુ હાલમાં ભારતનું સૌથી વધુ દેવાદાર રાજ્ય છે. રાજ્યનું દેવું 31 માર્ચ, 2026 સુધીમાં 9 લાખ કરોડ રૂપિયાને વટાવી જવાનો અંદાજ છે. માળખાગત સુવિધાઓ અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ પાછળનો ખર્ચ આ વધારા માટે જવાબદાર છે. આ યાદીમાં ઉત્તર પ્રદેશ બીજા ક્રમે છે. 2025-26 સુધીમાં રાજ્યનું દેવું 8.2 લાખ કરોડ રૂપિયાથી 8.5 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચવાની શક્યતા છે. તેની મોટી વસ્તી અને નોંધપાત્ર સામાજિક ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેના દેવાનું સ્તર સતત વધ્યું છે. આ દરમિયાન, 2024-25માં મહારાષ્ટ્રનું દેવું આશરે 7.22 લાખ કરોડ રૂપિયા હતું.
આ પણ વાંચો: અમેરિકા-યુરોપ વચ્ચે ટ્રેડ વોરની આશંકાથી સેન્સેક્સમાં 1000 પોઈન્ટનો કડાકો! અબજોનું નુકસાન
ગુજરાત ટોપ-10માં, પણ સ્થિતિ નિયંત્રણમાં
ગુજરાત પણ સૌથી વધુ દેવું ધરાવતા ટોચના 10 રાજ્યોમાં સામેલ છે, પરંતુ તેની આર્થિક શિસ્ત અન્ય રાજ્યો કરતા સારી ગણાય છે. આશરે 6.58 લાખ કરોડ રૂપિયાના દેવાના બોજ સાથે પશ્ચિમ બંગાળ ચોથા ક્રમે છે. વધુમાં રાજ્યના દેવાથી-GSDP ગુણોત્તર પણ ઊંચો છે. દરમિયાન, કર્ણાટક 5.97 લાખ કરોડ રૂપિયાના દેવાના બોજ સાથે પાંચમા ક્રમે છે.
રાજસ્થાન પર 5.62 લાખ કરોડ રૂપિયાનું દેવું છે. આંધ્ર પ્રદેશ પર કુલ દેવું 4.90 લાખ કરોડ રૂપિયા છે. ગુજરાત પર કુલ દેવું 4.67 લાખ કરોડ રૂપિયા છે. કેરળનું કુલ દેવું 4.29 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું છે. મધ્ય પ્રદેશનું કુલ દેવું 4.18 લાખ કરોડ રૂપિયાને વટાવી ગયું છે.
આ રાજ્યોએ તેમના દેવાનું સંચાલન વધુ સારી રીતે કર્યું
એકંદર તણાવ હોવા છતાં, કેટલાક રાજ્યોએ નોંધપાત્ર રીતે સારું નાણાકીય વ્યવસ્થાપન દર્શાવ્યું છે. ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને ઓડિશાએ તેમના દેવાથી જીએસડીપી ગુણોત્તરને 20ની નજીક અથવા નીચે રાખવામાં સફળતા મેળવી છે.
જાન્યુઆરી 2026ના અંદાજ મુજબ, રાજ્યો નાણાકીય વર્ષના છેલ્લા ક્વાર્ટરમાં વધુ 5 લાખ કરોડ રૂપિયાનું દેવું કરે તેવી અપેક્ષા છે. 16મા નાણાપંચના સૂચન મુજબ, 2031 સુધીમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોનું સંયુક્ત દેવું GDPના 50 ટકા સુધી ઘટાડવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે, જો રાજ્યો દેવાનો ઉપયોગ ઉત્પાદક અસ્કયામતો બનાવવા માટે કરશે, તો જ લાંબા ગાળે આર્થિક બોજ હળવો થઈ શકશે.
