શું હવે UPI પર કપાશે પૈસા? સરકારે ફ્રી પેમેન્ટ માટે રૂ.2,000ની લિમિટ નક્કી કરતાં લોકોમાં ગણગણાટ

Govt Bars Fees On UPI Under Rs 2,000 And RuPay Debit Cards: ડિજિટલ ભારતમાં શાકભાજીની લારીથી લઈને મોટા મોલ સુધી ચુકવણીનું સૌથી મોટું માધ્યમ UPI બની ગયું છે. છેલ્લા કેટલાક સમયથી એવી ચર્ચાઓ ચાલી રહી હતી કે ટૂંક સમયમાં સામાન્ય યુઝર્સે પણ દરેક UPI પેમેન્ટ પર બેન્ક ચાર્જ ચૂકવવો પડશે. આ અટકળો વચ્ચે કેન્દ્રીય નાણાં મંત્રાલયે સોમવારે એક મહત્ત્વપૂર્ણ સત્તાવાર નોટિફિકેશન બહાર પાડીને સ્પષ્ટતા કરી દીધી છે. સરકારે સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો છે કે બેન્કો અને પેમેન્ટ સિસ્ટમ પ્રોવાઇડર્સ ₹2,000 સુધીના UPI પેમેન્ટ તેમજ RuPay ડેબિટ કાર્ડ પેમેન્ટ પર કોઈ પણ પ્રકારનો ચાર્જ વસૂલી શકશે નહીં.

આ નોટિફિકેશનથી દેશના કરોડો સામાન્ય નાગરિકો અને નાના વેપારીઓને મોટી રાહત મળી છે, સાથે જ મોટા વેલ્યુ ધરાવતા ટ્રાન્ઝેક્શન અને મોટા ઈ-કોમર્સ વેપારીઓ માટે ભવિષ્યની વ્યવસ્થાના સંકેત પણ મળ્યા છે.

₹2,000 સુધીના પેમેન્ટ સુરક્ષિત, પણ મોટા પેમેન્ટનું શું?

સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે નાના મૂલ્યના વ્યવહારો અને એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિ વચ્ચે થતા તમામ વ્યવહારો સંપૂર્ણપણે મફત રહેશે.

• નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન વ્યક્તિથી વેપારી (P2M - Person-to-Merchant) વચ્ચે થયેલા કુલ UPI વ્યવહારોમાંથી માત્ર 4% ટ્રાન્ઝેક્શન જ ₹2,000 કરતાં વધુ રકમના હતા.
• જોકે, આ માત્ર 4% ટ્રાન્ઝેક્શન મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ કુલ UPI પેમેન્ટના આશરે બે તૃતીયાંશ (લગભગ 66%) હિસ્સો ધરાવતા હતા.
• નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં સમગ્ર દેશમાં ₹314 લાખ કરોડના મૂલ્યના 24,000 કરોડથી પણ વધુ UPI વ્યવહારો નોંધાયા હતા.

કાયદાકીય સુધારો: ક્યાંથી શરૂ થયો વિવાદ?

આ નોટિફિકેશન સંસદ દ્વારા ગયા મહિને પસાર કરાયેલા ટેક્સેશન એન્ડ અધર લોઝ (એમેન્ડમેન્ટ) બિલ, 2026 પછી આવ્યું છે. આ કાયદા દ્વારા પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007ની કલમ 10A માં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો.

અગાઉ UPI પેમેન્ટ પર કોઈ ચાર્જ નહોતો પણ સરકારે કાયદો બદલ્યો

અગાઉ ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટ, 1961ની કલમ 269SU હેઠળ આવતા વેપારીઓ માટે ઇલેક્ટ્રોનિક પેમેન્ટ પર બેન્ક ચાર્જમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ હતી. કલમ 269SU એવા દરેક વેપારી પર લાગુ પડતી હતી જેમનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹50 કરોડથી વધુ હતું. કલમ 10A મુજબ આ મોડ્સમાં RuPay ડેબિટ કાર્ડ, BHIM-UPI અને UPI-QR કોડ પર કોઈ ચાર્જ લગાવી શકાતો નહોતો. આ સુધારા બાદ એમેઝોન અને ફ્લિપકાર્ટ જેવા મોટા વેપારીઓ પાસેથી UPI અને RuPay પેમેન્ટ પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ વસૂલવાનો માર્ગ મોકળો બન્યો હતો.

આ સુધારા અંગે નાણાં મંત્રાલયે અગાઉ 8 ઓગસ્ટના રોજ સ્પષ્ટતા કરતાં જણાવ્યું હતું, પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટમાં તાજેતરના સુધારાએ ચર્ચા જગાવી છે, જેમાં કેટલાક લોકો તેને સામાન્ય વપરાશકર્તાઓ પર ચાર્જ લાદવાના પગલા તરીકે ખોટી રીતે અર્થઘટન કરી રહ્યા છે. વાસ્તવમાં, આ સુધારો એક સમર્થ બનાવતી જોગવાઈ છે જે UPIની દીર્ઘકાલીન ટકાઉક્ષમતા, ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ અને ઉભરતા જોખમો સામે તેની સજ્જતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

UPI ઈકોસિસ્ટમ પર આર્થિક બોજ અને સરકારી સબસિડીનો હિસાબ

બેન્કો અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ લાંબા સમયથી એવી રજૂઆત કરી રહ્યા છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટનું માળખું જાળવવાનો ખર્ચ સતત વધી રહ્યો છે. માર્ચ મહિનામાં ફાઇનાન્સ અંગેની સ્ટેન્ડિંગ કમિટીએ પણ તેના અહેવાલમાં નોંધ્યું હતું કે "MDRની ગેરહાજરી UPI ઇકોસિસ્ટમને આર્થિક રીતે બિનટકાઉ બનાવે છે."

MDR સામાન્ય રીતે 1% થી 3% વચ્ચે હોય છે, જે ડેબિટ અને ક્રેડિટ કાર્ડ પેમેન્ટ પ્રોસેસ કરતી બેન્કો દ્વારા ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોસેસિંગ, સેટલમેન્ટ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે વેપારીઓ પર વસૂલવામાં આવે છે. જાન્યુઆરી 2020થી સમગ્ર દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટના વ્યાપને પ્રોત્સાહન આપવા માટે RuPay ડેબિટ કાર્ડ અને UPI પરનો MDR સંપૂર્ણ નાબૂદ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, નાણાં મંત્રાલયે આ વર્ષની શરૂઆતમાં સ્ટેન્ડિંગ કમિટીને માહિતી આપી હતી કે પેમેન્ટ ઉદ્યોગને પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ માટે વાર્ષિક ₹20,700 કરોડનો ભારે ખર્ચ થઈ રહ્યો છે.

અહેવાલો અનુસાર, ખૂબ મોટી રકમના પર્સન-ટુ-મર્ચન્ટ UPI પેમેન્ટ્સ પર આશરે 0.4% જેટલો MDR વસૂલવામાં આવી શકે છે.