ઇથેનોલ મિશ્રીત પેટ્રોલ R20 : વગર વિચાર્યું પગલું બ્રાઝિલે કરેલી મથામણ અનુકરણીય

કોર્પોરેટ પ્લસ - ગણેશ દત્તા
સરકારે ભરેલું વગર વિચાર્યુ અને ઉતાવળે ભરેલું પગલું એટલે ઇ૨૦ના ઉપયોગનો પાયા વિનાનો આગ્રહ બ્રાઝિલે કરેલો સંઘર્ષની વિગતો અહીં આપી છે.
હાલમાં, ભારતમાં ૨૦% ઇથેનોલ-મિશ્રિત પેટ્રોલ (E-20) અંગે ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલી રહી છે. જ્યારે સરકાર તેને આત્મનિર્ભરતા અને ઇંધણ કાર્યક્ષમતામાં એક મોટી ક્રાંતિ તરીકે ગણાવી રહી છે, ત્યારે ઓછા માઇલેજ અને એન્જિનનના કાટ અંગેની ચિંતાઓએ વાહન માલિકોમાં ચર્ચા જગાવી છે. જ્યારે પણ ભારતમાં ઇથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે સરકાર અને નિષ્ણાતો ઘણીવાર બ્રાઝિલના સફળ ઇથેનોલ મોડેલનો ઉલ્લેખ કરે છે. આજે, બ્રાઝિલમાં વાહનો ૨૭% ઇથેનોલ-મિશ્રિત પેટ્રોલથી લઇને ૧૦૦% ઇથેનોલ (ઈ૧૦૦) સુધીની દરેક વસ્તુ પર દોષરહિત રીતે ચાલે છે. પરંતુ બ્રાઝિલ માટે ઈ૧૦૦ ના આ ઉચ્ચ લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવું એક કે બે દિવસની વાત નહોતી. તેની પાછળ ૫૦ વર્ષનો સંઘર્ષ, સમયસર, કઠિન નિર્ણયો, નવી ટેકનોલોજી અને શેરડીની ખેતીનું વિશાળ નેટવર્ક હતું. બ્રાઝિલની આ વાર્તા ફક્ત પર્યાવરણ બચાવવાની નથી, પણ દેશને ઇંધણ-પર્યાપ્ત બનાવવાની પણ છે.
બ્રાઝિલનું ઇથેનોલ તરફનું પગલું એટલા માટે નહોતું કારણ કે તેને પર્યાવરણને અનુકૂળ અથવા સ્વચ્છ ઇંધણની જરૂર હતી; તેના બદલે, તે એક ગહન મજબૂરી અને લાચારીમાંથી જન્મ્યું હતું. જો કે બ્રાઝિલમાં ૧૯૩૧ થી પેટ્રોલમાં ૫% ઇથેનોલ મિશ્રણ કરતું હતું, પરંતુ બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન તેલની તીવ્ર અછતને કારણે આ રકમ વધારીને ૫૦% કરવામાં આવી હતી. પરંતુ ઇથેનોલને દેશની પ્રાથમિક નીતિ બનાવવાનો વાસ્તવિક નિર્ણય ૧૯૭૩ ના વૈશ્વિક તેલ સંકટ પછી આવ્યો. તે સમયે, આરબ તેલ ઉત્પાદક દેશોએ યુનાઇટેડ સ્ટેટસ અને તેના સાથી દેશોને ક્રૂડ તેલના પુરવઠા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જેના કારણે વૈશ્વિક ક્રૂડ તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી ગયા હતા.
આ કટોકટીએ બ્રાઝિલની આંખો પેટ્રોલ અને ડીઝલ માટે અન્ય દેશો પર નિર્ભર રહેવાના ખર્ચ તરફ ખોલી. આ મર્યાદાના પ્રતિભાવમાં, બ્રાઝિલ સરકારે ૧૯૭૫ માં રાષ્ટ્રીય આલ્કોહોલ કાર્યક્રમ (જેને 'પ્રો-આલ્કોહોલ' કહેવામાં આવે છે) શરૂ કર્યો. તે સમયે, બ્રાઝિલે શેરડીનો બમ્પર પાક અનુભવ્યો, અને ખાંડના વધુ ઉત્પાદનને કારણએ મિલો નિષ્ક્રિય બેસી રહી હતી. સરકારે આનો લાભ લીધો અને નિષ્ક્રિય ખાંડ મિલોને ઇથેનોલ ઉત્પાદનમાં ફરીથી કાર્યરત કરી. બ્રાઝિલ સરકારે ઇથેનોલ ઉત્પાદકોને નોંધપાત્ર સબસિડી, આપી, ઓછા વ્યાજ દરે લોનનું વિતરણ કર્યું અને રાજ્યની માલિકીની તેલ કંપની દ્વારા ઇથેનોલ ખરીદવાની સંપૂર્ણ ખાતરી આપી. આ રીતે, બ્રાઝિલે મોંઘા આયાતી તેલની કિંમત ઘટાડવા અને તેના શેરડીના ખેડૂતોને વિશ્વસનીય ખરીદદાર પૂરો પાડવા માટે મજબૂત પાયો નાખ્યો હતો. આ યોજના શરૂ થયાના બીજા જ વર્ષે, ૧૯૭૬માં, બ્રાઝિલે પેટ્રોલમાં આશરે ૧૧% ઇથેનોલ (ઈ૧૧) ઉમેરવાનું ફરજિયાત બનાવ્યું. જો કે, સરકારનું વાસ્તવિક વિઝનફક્ત પેટ્રોલમાં થોડી માત્રામાં ઇથેનોલ ઉમેરવાનું નહોતું. પરંતુ વાહનો સંપૂર્ણપણે ઇથેનોલ પર ચાલે તે સુનિશ્ચિત કરવાનું હતું. પરિણામે, દેશમાં ૧૯૭૫-૭૬માં માત્ર ૬૦૦ મિલિયન લિટર ઇથેનોલનું ઉત્પાદન થતું હતું, તે ૧૯૭૯-૮૦ સુધીમાં વધીને ૩.૪ અબજ લિટર થયું.
ઇથેનોલનો પુરવઠો વધતાં, ઓટોમોબાઇલ ઉત્પાદકો માટે નવા રસ્તા ખુલ્લા હતા. ૧૯૭૯માં, ફિયાટ ૧૪૭ કાર બ્રાઝિલના રસ્તાઓ પર દોડી, તે વિશ્વની પહેલી કાર હતી જે પેટ્રોલ પર નહીં, પણ ૧૦૦% ઇથેનોલ પર સંપૂર્ણપણે ચાલતી હતી અને સામાન્ય લોકો માટે તેનું મોટા પાયે ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું. તે જ વર્ષે બીજી તેલ કટોકટીએ આ પ્રગતિને વેગ આપ્યો. ૧૯૮૪ અને ૧૯૮૬ની વચ્ચે બ્રાઝિલે પેટ્રોલમાં ૨૦% ઇથેનોલ (E-20) સ્તરને સંપૂર્ણપણે અમલમાં મૂક્યું હતું. ૧૯૮૦ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં, બ્રાઝિલમાં વેચાતી દરેક ચાર નવી કારમાંથી ત્રણ (લગભગ ૭૫%) ફક્ત ઇથેનોલ પર ચાલતી હતી. દરેક બાબતમાં, જેમ, ઉતાર-ચઢાવ આવે છે, બ્રાઝિલની નોંધપાત્ર સફરમાં પણ નોંધપાત્ર આંચકો આવ્યો હતો. ૧૯૮૦ના દાયકાના અંતમાં, આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ અચાનક ઘટી ગયા, જેના કારણે પેટ્રોલ ખૂબ સસ્તુ થઇ ગયું હતું. તેનાથી વિપરીત, વિશ્વભરમાં ખાંડના ભાવમાં વધારો થયો. ઇથેનોલ ઉત્પાદક મિલોને સમજાયું કે ઇથેનોલને બદલે ખાંડનું ઉત્પાદન અને વેચાણ કરવું વધુ નફાકારક છે. પરિણામે, તેઓએ ઇથેનોલનું ઉત્પાદન ઘટાડયું, જેના કારણે દેશમાં ઇથેનોલની તીવ્ર અછત સર્જાઈ. ૧૯૮૯ અને ૧૯૯૦ની વચ્ચે, પરિસ્થિતિ એટલી વણસી ગઇ કે ઇથેનોલ પંપો પર ઇથેનોલથી ચાલતા વાહનોની લાંબી લાઈનો દેખાવા લાગી. ઇથેનોલ કારનું વેચાણ ઝડપથી ઘટી માત્ર ૧૦% થઇ ગયું. આખરે, લોકોના રોષ અને સરકારી સમર્થન પાછું ખેંચવાથી ૧૯૯૦ માં સમગ્ર કાર્યક્રમ બંધ કરવાની ફરજ પડી.
૨૦૦૩ માં, બ્રાઝિલની યાત્રાએ એક નવો વળાંક લીધો, સમગ્ર ઇથેનોલ લેન્ડસ્કેપને બદલી નાખ્યો અને તેને પુનર્જીવિત કર્યો. પર્યાવરણીય ચિંતાઓ અને તેલ સુરક્ષાને સંબોધતા, કાર કંપનીઓએ ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ વાહના (ખખફજ), અથવા ફ્લેક્સ એન્જિનવાળા વાહનો શરૂ કર્યા. આ વાહનોના એન્જિન એટલા સ્માર્ટ હતા કે તેઓ પેટ્રોલ, શુદ્ધ ઇથેનોલ અથવા બંનેના કોઈપણ મિશ્રણથી સરળતાથી ચાલી શક્તા હતા. આ ટેકનોલોજીએ કાર માલિકોને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપી. જો આજે બજારમાં પેટ્રોલ સસ્તું હોત, તો લોકો પેટ્રોલ ભરત, અને જો ઇથેનોલના ભાવ ઓછા હોત, તો તેઓ સીધા ઇથેનોલ (ઈ૧૦૦) પર સ્વિચ કરતા. બ્રાઝિલમાં પહેલાથી જ ઇથેનોલ વેચતા પંપનું નેટવર્ક હોવાથી, લોકોને આ નવી સિસ્ટમ અપનાવવામાં કોઈ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડયો નહીં. આજે, બ્રાઝિલમાં વેચાતી ૮૦ ટકાથી વધુ નવી કાર ફ્લેક્સ-ફ્યુઅલ છે, એટલે કે તે ૧૦૦ ટકા ઇથેનોલ અથવા ૧૦૦ ટકા પેટ્રોલ પર ચાલી શકે છે.
વધુમાં, સરકારે પેટ્રોલમાં ઇથેનોલ મિશ્રણ પરના નિયમોને વધુ કડક બનાવ્યા. ૨૦૦૭ માં, ૨૫ ટકા ઇથેનોલ મિશ્રણ ફરજિયાત બન્યું, અને ૨૦૧૫ થી, નિયમિત પેટ્રોલ (ઈ૨૭) માટે પ્રમાણભૂત મિશ્રણ ૨૭ ટકા ઇથેનોલ છે, જ્યારે પ્રીમિયમ પેટ્રોલમાં ૨૫ ટકા છે.
જો આપણે નજીકથી તપાસ કરીએ તો, બ્રાઝિલના સુપરહિટ ઈ૧૦૦ અને ઈ૨૭ મોડેલો ઘણા ચોક્કસ કારણોસર સફળ રહ્યા છે. પ્રથમ, શેરડીની કોઈ અછત નથી, જેના કારણે મોટી માત્રામાં ઇથેનોલ કાઢવાનું સરળ બને છે. બીજું, સરકારો બદલાઈ છે, પરંતુ ઇથેનોલ ઉત્પાદન કરવા અને તેને દેશભરના પેટ્રોલ પંપો સુધી પહોંચાડવા માટે સમગ્ર સિસ્ટમ અને માળખાગત સુવિધાઓમાં ભારે રોકાણ પણ કર્યું છે. તેણે આ ઇંધણનો ઉપયોગ કરી શકે તેવા એન્જિન વિકસાવવા માટે કાર ઉત્પાદકો સાથે પણ સહયોગ કર્યો.
વિશ્વના અન્ય દેશો પર નજર કરીએ તો, ઇથેનોલનો સૌથી મોટો ઉત્પાદક હોવા છતાં, યુએસ હજુ પણ તેના વાહનોમાં મોટાભાગે ૧૦% ઇથેનોલ (ઈ૧૦) નો ઉપયોગ કરે છે અને હવે ધીમે ધીમે ૧૫% (ઈ૧૫) તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. યુરોપ અને યુકેમાં, જૂના વાહનોને ધ્યાનમાં રાખીને, ૧૦% અને ૫% ઇથેનોલ સાથેનું પેટ્રોલ પણ ઉપલબ્ધ છે.
ભારતમાં, ૨૦૦૩ માં ઇથેનોલ મોડેલ રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, અને વાસ્તવિક ગતિ ૨૦૧૪ માં શરૂ થઇ હતી, એન દેશે ૨૦૨૫માં તેના ૨૦% મિશ્રણ (E-20) લક્ષ્યને સમયપત્ર પહેલાં પ્રાપ્ત કર્યું. બ્રાઝિલનો ૫૦ વર્ષનો ઇતિહાસ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ઇંધણ અર્થતંત્રમાં પરિવર્તન ફક્ત સરકારી આદેશો દ્વારા પ્રાપ્ત કરી શકાતું નથી. તે એક લાંબી સફર છે, જે વાહનની ઇંધણ કાર્યક્ષમતા, એન્જિન કામગીરી અને સૌથી અગત્યનું જાહેર વિશ્વાસ પર આધારિત છે.