Explainer: ગ્રહણ પૂનમ કે અમાસની રાતે જ કેમ થાય છે? જાણો દર પૂનમે કે અમાસે કેમ નથી થતું!

Grahan 2026: ગ્રહણ એ આકાશમાં રચાતી એક એવી અદ્ભુત ખગોળીય ઘટના છે, જે સદીઓથી માનવી માટે કુતૂહલ અને આકર્ષણનું કેન્દ્ર રહી છે. જ્યારે પણ વર્ષ 2026ના આગામી સૂર્ય કે ચંદ્ર ગ્રહણની ચર્ચા થાય છે, ત્યારે લોકોના મનમાં વારંવાર એક પ્રશ્ન ઉદ્ભવતો હોય છે કે ગ્રહણ હંમેશાં અમાસ કે પૂનમે જ કેમ થાય છે? અન્ય કોઈ સામાન્ય દિવસે આ ઘટના કેમ જોવા મળતી નથી? આ એક એવો પ્રશ્ન છે જેનો જવાબ આધુનિક વિજ્ઞાનના સિદ્ધાંતોથી લઈને આપણી પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓમાં ખૂબ જ રસપ્રદ રીતે અપાયો છે.
ચાલો, આ ઘટનાને સરળ શબ્દોમાં સમજીએ.

વિજ્ઞાનની નજરે: ગ્રહણ કેવી રીતે આકાર લે છે?

ખગોળશાસ્ત્ર મુજબ, બ્રહ્માંડમાં દરેક ગ્રહ અને ઉપગ્રહ પોતાની ચોક્કસ કક્ષામાં ફરે છે. ગ્રહણ થવા માટે સૂર્ય, પૃથ્વી અને ચંદ્રનું લગભગ એક જ સીધી રેખામાં આવવું અત્યંત જરૂરી છે.

• સૂર્ય ગ્રહણની પ્રક્રિયા (અમાસ): જ્યારે ચંદ્ર તેની ભ્રમણ કક્ષામાં ફરતો ફરતો સૂર્ય અને પૃથ્વીની બરાબર વચ્ચે આવી જાય છે, ત્યારે ચંદ્રનો પડછાયો પૃથ્વી પર પડે છે. તેના કારણે સૂર્યનો પ્રકાશ આપણા સુધી પહોંચી શકતો નથી, જેને સૂર્યગ્રહણ કહેવાય. આ વિશેષ સ્થિતિ માત્ર અમાસની રાતે જ સર્જાઈ શકે છે.
• ચંદ્ર ગ્રહણની પ્રક્રિયા (પૂનમ): સૂર્ય ગ્રહણથી વિપરીત, જ્યારે પૃથ્વી ફરતી ફરતી સૂર્ય અને ચંદ્રની બરાબર વચ્ચે આવે છે, ત્યારે પૃથ્વીનો પડછાયો ચંદ્ર પર પડે છે જેને લીધે ચંદ્ર ઢંકાઈ જાય છે, જે ચંદ્ર ગ્રહણ કહેવાય છે. આ સ્થિતિ પૂનમની રાતે જ શક્ય બને છે.

દર મહિને ગ્રહણ કેમ નથી થતાં?

જો અમાસ અને પૂનમે જ ગ્રહણ થતું હોય તો દર મહિને આ ઘટના કેમ નથી બનતી? તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ચંદ્રની ભ્રમણ કક્ષા પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષાના સમતલથી આશરે 5 ડિગ્રી જેટલી નમેલી છે. આ ઝુકાવના કારણે દર અમાસ કે દર પૂનમે સૂર્ય, પૃથ્વી અને ચંદ્ર એક જ સીધી રેખામાં આવતા નથી. મોટા ભાગે ચંદ્ર આ સીધી રેખાની થોડો ઉપર કે નીચેની બાજુથી પસાર થઈ જાય છે, તેથી ગ્રહણ થતું નથી.

પૌરાણિક માન્યતા: રાહુના બદલાની કથા

હિન્દુ ધર્મમાં ગ્રહણ સાથે સમુદ્ર મંથનની એક ખૂબ જ પ્રખ્યાત અને રોમાંચક કથા જોડાયેલી છે.

• અમૃતની વહેંચણી: દેવો અને દાનવો વચ્ચે થયેલા સમુદ્ર મંથનમાંથી કિંમતી અમૃત નીકળ્યું હતું. ભગવાન વિષ્ણુ મોહિની રૂપ ધારણ કરીને જ્યારે દેવતાઓને અમૃત વહેંચી રહ્યા હતા, ત્યારે એક ઘટના બની.
• સ્વરભાનુનું છળ: સ્વરભાનુ નામના એક અસુરે ચાલાકીથી દેવતાનું રૂપ ધારણ કરી લીધું અને છૂપી રીતે દેવોની લાઈનમાં બેસીને અમૃત પી લીધું.
• સૂર્ય અને ચંદ્રની સાવધાની: સૂર્યદેવ અને ચંદ્રદેવે આ અસુરને તરત જ ઓળખી લીધો અને ભગવાન વિષ્ણુને એ છળની જાણ કરી દીધી.
• રાહુ અને કેતુનો જન્મ: આ જાણીને ક્રોધિત થયેલા ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના સુદર્શન ચક્રથી તે અસુરનું માથું ધડથી અલગ કરી દીધું. પરંતુ ત્યાં સુધીમાં તેણે થોડું અમૃત પી લીધું હોવાથી તે અમર થઈ ગયો. તેનું માથું 'રાહુ' અને ધડ 'કેતુ' તરીકે ઓળખાયું.
• બદલો લેવા માટે ગ્રહણ: પોતાની ઓળખ છતી કરવા બદલ રાહુ સૂર્ય અને ચંદ્ર પર ભારે ક્રોધિત થયો. એવી માન્યતા છે કે આ જ દુશ્મનાવટના કારણે રાહુ સમયાંતરે સૂર્ય અને ચંદ્રને ગળી જવાનો પ્રયાસ કરે છે. જ્યારે તે સૂર્યને ગળે છે ત્યારે સૂર્યગ્રહણ અને ચંદ્રને ગળે છે ત્યારે ચંદ્રગ્રહણ થાય છે. પરંતુ રાહુ પાસે માત્ર માથું જ હોવાથી તે સૂર્ય કે ચંદ્રને સંપૂર્ણપણે ગળી શકતો નથી. તેથી થોડા સમય પછી સૂર્ય કે ચંદ્ર ફરી બહાર આવી જાય છે અને ગ્રહણ સમાપ્ત થઈ જાય છે.

સૂર્ય ગ્રહણ અને ચંદ્ર ગ્રહણ જોવાના નિયમો

ગ્રહણ જોવું એ એક અદ્ભુત અને રોમાંચક અનુભવ છે, પરંતુ આંખોની સુરક્ષા માટે કેટલીક ખાસ સાવચેતી રાખવી ખૂબ જ જરૂરી છે. સૂર્ય અને ચંદ્રગ્રહણ બંનેને જોવાના નિયમો જુદા-જુદા છે.

1… સૂર્ય ગ્રહણ જોતી વખતે રાખવાની સાવચેતી

• સૂર્યગ્રહણ સમયે સૂર્યના કિરણો ખૂબ જ હાનિકારક હોય છે. તેથી ગ્રહણ નરી આંખે જોવાથી આંખના રેટિનાને ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે અને દૃષ્ટિ કાયમી રીતે અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
• નરી આંખે ક્યારેય ન જુઓ: સૂર્યગ્રહણને ક્યારેય પણ સીધું કે નરી આંખે જોવાની ભૂલ ન કરવી.
• પ્રમાણિત ચશ્માનો ઉપયોગ: સૂર્યગ્રહણ જોવા માટે હંમેશાં ISO 12312-2 સર્ટિફાઇડ સ્પેશિયલ સોલાર ફિલ્ટરવાળા ચશ્મા (એક્લિપ્સ ગ્લાસ) નો જ ઉપયોગ કરો.
• આ વસ્તુઓનો ઉપયોગ ટાળો: સામાન્ય કાળા ચશ્મા (સનગ્લાસ), એક્સ-રે ફિલ્મ, ફોટોગ્રાફિક નેગેટિવ, સ્મોક્ડ ગ્લાસ કે પાણીમાં પડછાયો જોઈને સૂર્ય ગ્રહણ જોવું અત્યંત જોખમી છે.
• કેમેરા અને ટેલિસ્કોપ: કોઈપણ સ્પેશિયલ સોલાર ફિલ્ટર વગર કેમેરા, બાયનોક્યુલર (દૂરબીન) કે ટેલિસ્કોપમાંથી સૂર્યને ન જુઓ. લેન્સ સૂર્યના કિરણોને કેન્દ્રિત કરે છે, જેનાથી આંખો તરત જ બળી શકે છે.
• પિનહોલ પ્રોજેક્ટર: તમે પૂંઠામાં નાનું કાણું પાડીને (પિનહોલ પ્રોજેક્ટર બનાવીને) સૂર્યનો પડછાયો જમીન કે કાગળ પર પાડીને સુરક્ષિત રીતે ગ્રહણ જોઈ શકો છો.

2… ચંદ્રગ્રહણ જોતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?

• ચંદ્ર ગ્રહણ જોવું એ સૂર્ય ગ્રહણ જેટલું જોખમી નથી.
• સંપૂર્ણ સુરક્ષિત: ચંદ્ર ગ્રહણને નરી આંખે જોવું સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. તેના માટે કોઈ ખાસ ચશ્માની જરૂર પડતી નથી.
• વધુ સારો અનુભવ: જો તમારી પાસે દૂરબીન (Binoculars) કે ટેલિસ્કોપ હોય, તો તમે ચંદ્રની સપાટી અને ગ્રહણનો નજારો વધુ સ્પષ્ટ અને સુંદર રીતે માણી શકો છો.

3… પ્રચલિત માન્યતાઓ અને વિજ્ઞાન

• ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં ગ્રહણ દરમિયાન ખાવા-પીવાની મનાઈ હોય છે. ઘણા લોકો ગ્રહણ પૂરું થયા પછી ઘરમાં રહેલું ખાવાનું અને પીવાનું પાણી ફેંકી દે છે. એવા લોકોનું માનવું હોય છે કે ગ્રહણ દરમિયાન સૂર્યપ્રકાશ ઓછો થવાથી ખોરાકમાં બેક્ટેરિયા ઝડપથી વધે છે અથવા કોઈ વિશેષ ‘કિરણો’ ખોરાકને ઝેરી બનાવે છે.
• સગર્ભાઓને ઘરની બહાર ન નીકળવાની પણ સલાહ અપાય છે, જેથી પેટમાં રહેલા બાળક પર ગ્રહણની નકારાત્મક અસર ન પડે.
• આ સાંસ્કૃતિક માન્યતાઓ છે, પરંતુ વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ ગ્રહણમાં કોઈ પણ રોજિંદા કામ સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે.