ભગવાન જગન્નાથના રથના સફેદ ઘોડાઓના નામ જાણો છો? જેની પાછળ સૃષ્ટિનું સૌથી મોટું રહસ્ય છુપાયેલું છે

Jagannath Rath Yatra 2026: ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા 16 જુલાઈ એટલે કે આવતીકાલથી શરૂ થવા જઈ રહી છે. ઓડિશાના પુરીમાં યોજાનારી વિશ્વ પ્રસિદ્ધ જગન્નાથ રથયાત્રાનો નજારો ખૂબ જ અદભુત અને અલૌકિક હોય છે. આસ્થાના આ મહાકુંભને જોવા અને ભગવાન જગન્નાથના રથની દોરી સ્પર્શ કરીને પોતાનું જીવન ધન્ય બનાવવા માટે માત્ર ભારતના ખૂણે-ખૂણેથી જ નહીં, પરંતુ સાત સમંદર પાર વિદેશોથી પણ લાખોની સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓનું ઘોડાપૂર પુરી પહોંચે છે. સમુદ્ર કિનારે બનેલા ભવ્ય શ્રીમંદિરથી લઈને લગભગ 3 કિલોમીટર લાંબા બડા દાંડ (રથ માર્ગ) સુધી, જ્યાં પણ નજર જાય ત્યાં માત્ર ભક્તોની ભીડ, શંખધ્વનિ, ઝાંઝ-મંજીરાનો તાલ અને જય જગન્નાથનો નાદ જ સંભળાય છે.

ત્રણ વિશાળ રથ પર સવાર થઈને નીકળે છે ભાઈ-બહેન

આ પવિત્ર યાત્રા દરમિયાન ગર્ભગૃહમાંથી નીકળીને ભગવાન જગન્નાથ પોતાના મોટા ભાઈ બલભદ્ર અને લાડકી બહેન સુભદ્રા સાથે અલગ-અલગ ભવ્ય રથો પર સવાર થઈને નગર ભ્રમણ માટે નીકળે છે. આ ત્રણેય રથોને સંપૂર્ણપણે લાકડામાંથી ખૂબ જ શુદ્ધતા સાથે તૈયાર કરવામાં આવે છે.

નંદીઘોષ: ભગવાન જગન્નાથનો રથ જેને પીળા અને લાલ રંગના કપડાંથી સજાવવામાં આવે છે.

તાલધ્વજ: મોટા ભાઈ બલભદ્રજીનો રથ, જે લાલ અને લીલા રંગનો હોય છે.

દર્પદલન (પદ્મ રથ): બહેન સુભદ્રાનો રથ, જે લાલ અને કાળા રંગના કપડાંથી સુશોભિત હોય છે.

શા માટે જાય છે ગુંડિચા મંદિર?

મૂર્તિઓને રથો પર બિરાજમાન કર્યા પછી ભવ્ય યાત્રા શરૂ થાય છે. ત્રણેય ભાઈ-બહેન મુખ્ય મંદિરથી વિદાય લઈને ગુંડિચા મંદિર તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. પૌરાણિક માન્યતાઓ પ્રમાણે ગુંડિચા મંદિરને ભગવાન જગન્નાથના માસીનું ઘર માનવામાં આવે છે. આ પાવન સ્થળને ગુંડિચા તીર્થ અથવા જનકપુરીના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.

શું છે બાહુદા રથયાત્રા?

માસીના ઘરે 9 દિવસનો સુખદ પ્રવાસ વિતાવ્યા બાદ ભગવાનના પોતાના મુખ્ય ધામમાં વાપસી કરવાનો સમય આવે છે. આ વાપસી કરવાની યાત્રાને જ 'બાહુદા રથયાત્રા' કહેવામાં આવે છે. ઓડિયા ભાષામાં 'બાહુદા'નો સીધો અર્થ થાય છે વાપસી. આ યાત્રા પણ બિલકુલ તે જ રીતે ધામધૂમ અને આસ્થા સાથે કાઢવામાં આવે છે જેવી રીતે મુખ્ય રથયાત્રા કાઢવામાં આવે છે. ત્રણેય દેવો ફરીથી પોતાના રથો પર સવાર થઈને મુખ્ય શ્રીમંદિર તરફ પરત ફરે છે અને આ સાથે જ જગન્નાથ રથયાત્રાનો આ અલૌકિક અને વાર્ષિક ઉત્સવ સંપન્ન થાય છે.

રથમાં છે પ્રતીકાત્મક ઘોડા

પુરીની રથયાત્રા માત્ર એક ધાર્મિક આયોજન નથી, પરંતુ ઓડિશાની ઓળખ અને જૂની પરંપરાનો હિસ્સો છે, જે પેઢી દર પેઢી ચાલી આવી છે. મોટાભાગે લોકોના મનમાં એક સવાલ થાય છે કે જ્યારે રથ હાજર છે, તો તેને લોકો પોતાના હાથેથી શા માટે ખેંચે છે અને તેમાં ઘોડા કેમ નજર નથી આવતા?

વાસ્તવમાં શ્રદ્ધાળુ પોતાની ભક્તિથી ભગવાનના રથને ખેંચવાનું શુભ માને છે, તેથી હજારો લોકો દોરડાની મદદથી રથને આગળ ધપાવે છે. આ દ્રશ્ય આસ્થા અને શ્રદ્ધાનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. જોકે, એવું નથી કે રથોમાં ઘોડા નથી હોતા. ત્રણેય રથ પર ઘોડા પણ લગાવવામાં આવે છે, પરંતુ તે ફક્ત પ્રતીકાત્મક હોય છે. આ ઘોડાઓ ખાસ ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા છે અને દરેક રથના ઘોડાના નામ અલગ-અલગ છે, જે આ પરંપરાને વધુ ખાસ બનાવે છે.

1. ભગવાન જગન્નાથનો રથ 'નંદીઘોષ' - સફેદ ઘોડાનો દિવ્ય સંદેશ

મહાપ્રભુ જગન્નાથના રથનું નામ નંદીઘોષ છે. આ રથમાં સફેદ રંગના 4 ઘોડા જોડેલા હોય છે. તેમના નામ ભગવાનના પોતાના ચાર દિવ્ય ગુણો (સત્ય, વ્રત, સૌમ્યતા અને ઊર્જા)ને દર્શાવે છે.

શંખ: આ નામ ભગવાનના પાંચજન્ય શંખથી પ્રેરિત છે. આ ઘોડો દરેક શુભ શરૂઆત અને સકારાત્મકતાનું પ્રતીક છે.

બાલાહકજ: આ ઘોડો તીવ્ર ગતિ અને અસીમ ઊર્જાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

શ્વેત: સફેદ રંગની જેમ જ આ ઘોડો સંપૂર્ણપણે સૌમ્યતા અને શાંતિનું પ્રતીક છે.

હરિદાશ્વ: આ ઘોડો જીવનમાં આવનારા દરેક સંકટ અને અવરોધોનો નાશ કરનારો માનવામાં આવે છે.

2. મોટા ભાઈ બલભદ્રનો રથ 'તાલધ્વજ' - કાળા ઘોડા અને જીવનનું દર્શન

ભગવાન બલભદ્રના રથને તાલધ્વજ કહેવામાં આવે છે. તેમના રથમાં કાળા રંગના 4 ઘોડા હોય છે, જે આપણને જીવન જીવવાનું વ્યાવહારિક દર્શન શીખવે છે.

તીવ્ર: આ ઘોડો સમયની ઝડપી ગતિ અને નિરંતરતાને દર્શાવે છે કે સમય કોઈના માટે રોકાતો નથી.

ઘોર: આ ક્ષણે-ક્ષણે બદલાતી પ્રકૃતિ અને સંસારના પરિવર્તનશીલ નિયમનું પ્રતીક છે.

દીર્ઘશર્મા: આ આપણને સંદેશ આપે છે કે શ્રમ (કઠિન પરિશ્રમ) જ જીવનનો અસલી આધાર છે.

સ્વર્ણનાભ: આ મનની ચંચળતાને વિજય મેળવીને આત્મ-નિયંત્રણ રાખવાનું પ્રતીક છે.

3. દેવી સુભદ્રાનો રથ 'દર્પદલન' - સ્ત્રી શક્તિનું પ્રતીક છે આ 4 ઘોડીઓ

બહેન સુભદ્રાના રથને દર્પદલન (અથવા પદ્મ રથ) કહેવામાં આવે છે. દેવી સુભદ્રાને યોગમાયા અને સ્ત્રીશક્તિનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે, તેથી તેમના રથને ઘોડાઓને બદલે ચાર પ્રતીકાત્મક ઘોડીઓ સાથે જોડવામાં આવે છે. આ લાલ અને કોફી રંગના ઘોડાઓના નામ સ્ત્રી શક્તિ અને જીવનના લક્ષ્યોને પરિભાષિત કરે છે.

બહેન સુભદ્રાના રથમાં પણ ચાર ઘોડા જોડેલા હોય છે, પરંતુ દેવી સુભદ્રા નારી જાતિ અને સ્ત્રી શક્તિનું સ્વરૂપ છે અને તેઓ પોતે યોગમાયા છે, તેથી તેમના રથમાં જોડેલા ઘોડા પણ સ્ત્રી શક્તિનું જ પ્રતીક લાગે છે. આ બાબત તેમના નામ પરથી પણ સ્પષ્ટ થાય છે. વાસ્તવમાં આ ઘોડા નહીં પરંતુ ઘોડીઓ છે:

રોચિકા: આ જીવનમાં ઉમંગ, આનંદ અને રોચકતાનું પ્રતીક છે.

મોચિકા: આ સંસારના બંધનોથી મુક્તિ એટલે કે મોક્ષનો માર્ગ દર્શાવે છે.

જીતા: આ દરેક પરિસ્થિતિ પર વિજય પ્રાપ્ત કરવાનું પ્રતીક છે.

અપરાજિતા: આ એવી અદમ્ય ઇચ્છાશક્તિ અને શક્તિનું પ્રતીક છે જેને ક્યારેય કોઈ હરાવી ન શકે.