Explainer: ગુજરાતમાં જે એનાલોગ પનીર, ચીઝ, બટર પર પ્રતિબંધ લાગ્યો, તે ઘરે કેવી રીતે ચેક કરી શકાય!

How to Check Analogue Dairy Products: ગુજરાત સરકારે નાગરિકોના આરોગ્ય અને સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્યમાં એનાલોગ ડેરી પ્રોડક્ટ્સ જેવી કે એનાલોગ પનીર, ચીઝ અને બટરના ઉત્પાદન, વેચાણ, સંગ્રહ, પરિવહન અને વિતરણ પર 6 ઑગસ્ટથી સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરી છે. ખોરાક અને ઔષધ નિયમન તંત્ર (Food and Drugs Laboratory) દ્વારા લેવાયેલા સેમ્પલિંગ અને પરીક્ષણમાં લોકોના આરોગ્ય સાથે ચેડાં થતાં હોવાનું સામે આવતાં આરોગ્ય મંત્રી પ્રફૂલ પાનશેરિયા દ્વારા આ મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવાયો છે.

એનાલોગ ડેરી પ્રોડક્ટ્સ એટલે શું?

કુદરતી અને અસલી ડેરી પ્રોડક્ટ્સ(જેમ કે શુદ્ધ દૂધમાંથી બનતું પનીર, બટર કે ચીઝ સંપૂર્ણપણે દૂધના ફેટ અને પ્રોટીનમાંથી તૈયાર કરવામાં આવે છે. જ્યારે એનાલોગ ડેરી પ્રોડક્ટ્સ એ ડેરી ઉત્પાદનો જેવા જ દેખાતા, પણ કૃત્રિમ કે પ્રોસેસ્ડ વિકલ્પો છે. આવા ઉત્પાદનોમાં દૂધના કુદરતી ફેટના બદલે વનસ્પતિ તેલ (Vegetable Oil), વનસ્પતિ ઘી (હાઇડ્રોજનેટેડ ઓઇલ), સ્ટાર્ચ, કેમિકલ્સ કે અન્ય બિન-ડેરી ઘટકો ઉમેરીને પનીર, ચીઝ કે બટર જેવો દેખાવ અને ટેક્સચર આપવામાં આવે છે. આ ઉત્પાદનો દેખાવમાં અસલી પનીર કે ચીઝ જેવા જ લાગે છે, પરંતુ ગુણવત્તામાં સાવ અલગ હોય છે.

એનાલોગ ડેરી પ્રોડક્ટ્સમાં શું ભેળસેળ હોય છે?

એનાલોગ બનાવટમાં નીચે મુજબની બિન-આરોગ્યપ્રદ અને બિન-ડેરી સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય છે.

• દૂધના કુદરતી ફેટનો અભાવ: આમાં કુદરતી દૂધનો વપરાશ નહીંવત કે શૂન્ય હોય છે.
• વનસ્પતિ તેલ અને પામ ઓઇલ: દૂધના ફેટની જગ્યાએ સસ્તા વનસ્પતિ તેલ કે પામ ઓઇલ ઉમેરવામાં આવે છે.
• હાઇડ્રોજનેટેડ ફેટ્સ: ફેટ ઘટ્ટ કરવા માટે વેજિટેબલ શોર્ટનિંગ કે હાઇડ્રોજનેટેડ ફેટનો ઉપયોગ થાય છે.
• સ્ટાર્ચ અને કેમિકલ એડિટિવ્સ: પનીર કે ચીઝને ઘટ્ટ, સોફ્ટ અને રબર જેવું બનાવવા સ્ટાર્ચ, ઇમલ્સિફાયર, સ્ટેબિલાઇઝર અને સુગંધિત એસેન્સ ભેળવવામાં આવે છે.

એનાલોગ ડેરી પ્રોડક્ટ્સ કેમ લોકોના સ્વાસ્થ્ય માટે જીવલેણ બને છે?

એનાલોગ ડેરી ઉત્પાદનોનો લાંબા ગાળાનો અને સતત વપરાશ માનવ શરીર માટે અત્યંત જોખમી અને જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે.

• હૃદયરોગ અને એટેકનું જોખમ: વનસ્પતિ તેલ અને હાઇડ્રોજનેટેડ ફેટ્સમાં 'ટ્રાન્સ ફેટ'(Trans Fat)નું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે, જે શરીરમાં ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL) વધારે છે અને ધમનીઓ બ્લોક કરીને હાર્ટ એટેક કે સ્ટ્રોકનું કારણ બને છે.
• પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ: કેમિકલ અને સ્ટાર્ચયુક્ત એનાલોગ પનીર સરળતાથી પચતું નથી, જેનાથી લિવર સંબંધિત બીમારીઓ, ગેસ અને પેટની ગંભીર વિકૃતિઓ થઈ શકે છે.
• ઓબેસિટી અને ડાયાબિટીસ: આમાં વપરાતા અનહેલ્ધી ફેટ્સ અને કેમિકલ્સ વજનમાં ઝડપી વધારો અને મેટાબોલિક ડિસઓર્ડર તરફ દોરી જાય છે.
• કિડની અને લિવર પર દબાણ: કૃત્રિમ સ્ટેબિલાઇઝર અને કેમિકલ્સને ફિલ્ટર કરવા માટે લિવર અને કિડની પર ભારે દબાણ આવે છે.

જો નિયમ ભંગ કર્યો તો શું અને કેટલી સજા થઈ શકે?
સરકારે તમામ હોટેલ-રેસ્ટોરન્ટ, કેટરર્સ, સુપરમાર્કેટ, ડેરી પાર્લર અને વેપારીઓને માત્ર શુદ્ધ અને અસલી ડેરી પ્રોડક્ટ્સ વાપરવાની કડક સૂચના આપી છે. નિયમભંગ કરનાર સામે ‘ફૂડ સેફ્ટી ઍન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઍક્ટ, 2006’ (FSS Act, 2006) હેઠળ કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.

• દંડની જોગવાઈ: કલમ-50 મુજબ, ગ્રાહકે માગેલી ગુણવત્તા વગરની કે નિયમોનો ભંગ કરતી ખાદ્ય સામગ્રી વેચવા બદલ રૂપિયા 5 લાખ સુધીનો દંડ થઈ શકે છે.
• જેલની સજા: ગ્રાહકના આરોગ્યને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડવાના કિસ્સામાં કાયદા હેઠળ જેલની સજા અને લાયસન્સ રદ કરવા સુધીની આકરી જોગવાઈઓ છે.

છત્તીસગઢ અને મહારાષ્ટ્ર બાદ ગુજરાત ત્રીજું રાજ્ય બન્યું
ભારતમાં નકલી અને બિન-ડેરી ઉત્પાદનો પર રોક લગાવવા માટે રાજ્યો કડક પગલાં લઈ રહ્યા છે. સૌથી પહેલાં છત્તીસગઢ અને ત્યારબાદ મહારાષ્ટ્ર સરકારે એનાલોગ બનાવટના ઉત્પાદન અને વેચાણ પર પ્રતિબંધ લાદ્યો હતો. મહારાષ્ટ્રમાં નિયમ તોડવા બદલ 6 મહિના સુધીની જેલ અને ₹1 લાખ સુધીના દંડની જોગવાઈ છે.

હવે ગુજરાત પણ નાગરિકોની સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપીને એનાલોગ ડેરી પ્રોડક્ટ્સ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકનાર દેશનું ત્રીજું રાજ્ય બની ગયું છે.

સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ઓળખ કરવાની રીત શું?

ગ્રાહકો બજારમાંથી કે હોટેલ/રેસ્ટોરન્ટમાંથી પનીર કે ચીઝ ખરીદતી વખતે અથવા ખાતી વખતે અસલી અને એનાલોગ પ્રોડક્ટ વચ્ચેનો તફાવત કેવી રીતે પારખી શકે?

1. પેકિંગ અને લેબલ વાંચો: FSSAI ની ગાઇડલાઇન મુજબ એનાલોગ પ્રોડક્ટના પેકિંગ પર 'Analogue' અથવા 'Contains Vegetable Oil/Non-Dairy Ingredients' લખવું ફરજિયાત હોય છે. કાયદા મુજબ આવા ઉત્પાદનો માટે 'Paneer' કે 'Cheese' જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી શકાતો નથી. જો કોઈ વેપારી કે હોટેલ અસલી પનીર/ચીઝ કહીને આ પ્રોડક્ટ આપે, તો તે કાયદાકીય ગુનો બને છે.
2. ઘરે ચકાસણી (Home Test):હળદર/આયોડિન ટેસ્ટ: પનીરના ટુકડા પર થોડી હળદર કે આયોડિન સોલ્યુશન મૂકતાં જો તેનો રંગ લીલો કે કાળો થઈ જાય તો સમજવું કે તેમાં સ્ટાર્ચ/ભેળસેળ છે.
3. ટેક્સચર ટેસ્ટ: એનાલોગ પનીરને ગરમ કરવાથી કે હાથથી મસળવાથી તે રબરની જેમ ખેંચાય છે અથવા ચીકણું થઈ જાય છે, જ્યારે અસલી પનીર સોફ્ટ રહે છે અને સરળતાથી તૂટી જાય છે.

ડેરી ઉદ્યોગ અને પશુપાલકોને ફાયદો

સરકારના આ નિર્ણયથી સ્થાનિક ડેરી ઉદ્યોગ અને પશુપાલકોને ફાયદો થશે. એનાલોગ પ્રોડક્ટ્સ સસ્તા વનસ્પતિ તેલમાંથી બનતી હોવાથી ખૂબ સસ્તા ભાવે વેચાતી હતી, જેના કારણે સાચા દૂધ ઉત્પાદકો અને ખેડૂતોને યોગ્ય ભાવ મળતા નહોતા. આ પ્રતિબંધથી શુદ્ધ દૂધનો વપરાશ વધશે અને પશુપાલકોને આર્થિક ટેકો મળશે.

ગ્રાહકો માટે હેલ્પલાઇન અને ફરિયાદ માધ્યમ (Consumer Action)

જો કોઈ વેપારી કે રેસ્ટોરન્ટ હજુ પણ એનાલોગ પ્રોડક્ટ્સનું વેચાણ કે વપરાશ કરતા જણાય, તો ગ્રાહકો ખોરાક અને ઔષધ નિયમન તંત્ર(Food & Drugs Control Administration - FDCA)ના ટોલ-ફ્રી નંબર અથવા FSSAIના સત્તાવાર પોર્ટલ પર ગુપ્ત રીતે ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે.

• FDCA ગુજરાત ટોલ-ફ્રી નંબર: 1800 233 5500
• ઈમેઇલ: fdca.gujarat.gov.in
• FSSAI પોર્ટલ: Food Safety Connect

એનાલોગ ડેરી ઉત્પાદનો બાબતે વૈશ્વિક સ્તરે શું સ્થિતિ છે?

અમેરિકા અને યુરોપ સહિત વિશ્વના મોટાભાગના દેશોમાં એનાલોગ ડેરી ઉત્પાદનો પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાને બદલે સખત કાયદાકીય નિયંત્રણો અને પારદર્શક લેબલિંગ ધોરણો લાગુ કરવામાં આવ્યા છે. યુરોપમાં કોઈપણ વનસ્પતિ તેલ કે પ્લાન્ટ-બેઝ્ડ વિકલ્પ માટે 'Milk', 'Cheese' કે 'Butter' જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરવા પર સંપૂર્ણ મનાઈ છે, જ્યારે અમેરિકામાં જો ઉત્પાદન અસલી ડેરી કરતાં ઓછું પોષણ આપતું હોય તો લેબલ પર મોટા અક્ષરે 'Imitation' (કૃત્રિમ/નકલી) લખવું કાયદાકીય રીતે ફરજિયાત છે.

મેક્સિકો, તૂર્કિયે, ચીન, જાપાન, બ્રાઝિલ, સાઉદી અરેબિયા જેવા ઘણાં દેશોએ પણ ગ્રાહકો સાથેની છેતરપિંડી રોકવા માટે અસલી ડેરી નામોના દુરૂપયોગ પર પ્રતિબંધ લાદ્યો છે. વિશ્વના અન્ય દેશોની જેમ હવે ભારતે પણ આ દિશામાં આકરો અભિગમ અપનાવ્યો છે એ આવકારદાયક છે. આગામી સમયમાં દેશના અન્ય રાજ્યો પણ એનાલોગ ઉત્પાદનો પર પ્રતિબંધ મૂકે અને જનતાના આરોગ્ય સાથે થતાં ચેડાં રોકાય એ ઈચ્છનીય છે.