તાંત્રિક પરંપરાઓમાં સ્મશાનને શક્તિશાળી કેમ માનવામાં આવે છે?

• સ્મશાન માત્ર કોઈ ભૌતિક સ્થાન નથી. સ્મશાનને અહંકાર, અભિમાન, ભય અને મોહના અંતના પ્રતીક તરીકે પણ જોઈ શકાય છે. જેમ ચિતા શરીરને ભસ્મ કરી નાખે છે, તેમ આધ્યાત્મિક સાધનાનો હેતુ માણસને સત્ય સમજવામાં અવરોધરૂપ બનતા ભ્રમોને દૂર કરવાનો છે

મો ટાભાગના લોકો માટે સ્મશાન એટલે દુ:ખ, ભય અને વિદાયનું સ્થળ. પરંતુ હિન્દુ ધર્મની કેટલીક તાંત્રિક પરંપરાઓમાં સ્મશાનનું વિશેષ આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ છે. સામાન્ય માન્યતા મુજબ સ્મશાન માત્ર રહસ્યમય વિધિઓ કે તાંત્રિક ક્રિયાઓનું સ્થળ નથી. તે જીવનનાં કેટલાંક મૂળભૂત સત્યોનો અહેસાસ કરાવતું સ્થાન છે. અહીં માણસને સમજાય છે કે મૃત્યુ અનિવાર્ય છે, શરીર નાશવંત છે અને દુનિયામાં આપણે જે ઓળખ, પ્રતિા કે સંપત્તિ મેળવીએ છીએ, તે બધું એક દિવસ પાછળ રહી જવાનું છે.
મૃત્યુના ભયનો સામનો
સ્મશાનમાં કરવામાં આવતી કેટલીક સાધનાઓનો મુખ્ય હેતુ મૃત્યુના ભયનો સામનો કરવાનો છે. માણસ આખી જિંદગી મૃત્યુ વિશે વિચારવાનું ટાળે છે. તે સંપત્તિ, પ્રતિષ્ઠા, સંબંધો અને પોતાના દેખાવ સાથે જોડાયેલો રહે છે. પરંતુ સ્મશાનમાં શરીરને અગ્નિમાં વિલીન થતું જોઈને તેને જીવનની ક્ષણભંગુરતાનો અહેસાસ થાય છે.
કેટલાક તાંત્રિક સાધકો માટે સ્મશાનમાં ધ્યાન ધરવું એ ભયથી ભાગવાને બદલે તેનો સામનો કરવાનો માર્ગ છે. આવી સાધનાનો હેતુ ભયજનક પરિસ્થિતિમાં પણ મનને સ્થિર રાખવાનો છે. મૃત્યુનું ચિંતન કરીને સાધક દુનિયાની વસ્તુઓ પ્રત્યેનો મોહ ઘટાડવાનો અને પોતાના અહંકાર પર કાબૂ મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
હિન્દુ સમાજમાં પરંપરાગત રીતે સ્મશાનને ધામક દૃષ્ટિએ અપવિત્ર માનવામાં આવ્યું છે અને તેને રોજિંદા જીવન તથા પૂજાનાં સ્થળોથી અલગ રાખવામાં આવ્યું છે. પરંતુ કેટલીક તાંત્રિક પરંપરાઓ આ માન્યતાને પડકારે છે.
તાંત્રિક માર્ગો અનેક પ્રકારના છે. તેમાંની કેટલીક પરંપરાઓ એવી માન્યતા ધરાવે છે કે ઈશ્વરીય તત્ત્વનો અનુભવ માત્ર મંદિરો કે પવિત્ર ગણાતાં સ્થળોએ જ નહીં, પરંતુ સમાજ જે સ્થળો કે અનુભવોને અશુભ માને છે ત્યાં પણ થઈ શકે છે. આ દૃષ્ટિએ મૃત્યુ, શરીરનો નાશ અને ભયજનક દૃશ્યો પણ આધ્યાત્મિક સમજ મેળવવાનું માધ્યમ બની શકે છે.
જોકે, દરેક તાંત્રિક સાધક સ્મશાનમાં સાધના કરતો નથી. આવી સાધનાઓ કેટલીક વિશિષ્ટ પરંપરાઓ અને ગુરુ-શિષ્ય પરંપરાઓ સુધી
મર્યાદિત છે.
શિવ, કાલી અને મૃત્યુનું પ્રતીકાત્મક મહત્ત્વ
સ્મશાનનું પ્રતીકાત્મક મહત્ત્વ ભગવાન શિવ અને દેવી કાલીનાં સ્વરૂપો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે. શિવને ઘણી વાર શરીર પર ભસ્મ લગાવેલા, સ્મશાનમાં નિવાસ કરતા અને મૃત્યુ સાથે સંકળાયેલા ગણો વચ્ચે બેઠેલા દર્શાવવામાં આવે છે. આ સ્વરૂપો દુનિયાની સામાન્ય માન્યતાઓથી પર જવાની અને વિનાશ તથા મોક્ષ સાથેના તેમના સંબંધની યાદ અપાવે છે.
દેવી કાલીને પણ ઘણી વાર સ્મશાનમાં નૃત્ય કરતાં, ગળામાં મુંડમાળા ધારણ કરેલાં અને શિવ પર ઊભેલાં દર્શાવવામાં આવે છે. તેમનું ભયાનક દેખાતું સ્વરૂપ માત્ર ડરાવવા માટે નથી. શક્ત પરંપરાની કેટલીક તાંત્રિક માન્યતાઓમાં કાલી સમયની પ્રચંડ શક્તિ, અજ્ઞાનના વિનાશ અને મર્યાદિત ઓળખના અંતનું પ્રતીક છે. મુંડમાળા મૃત્યુની યાદ અપાવે છે, જ્યારે તેમનું ઉગ્ર સ્વરૂપ માનવીની સામાન્ય સમજથી પર એવી શક્તિનું પ્રતીક છે. શિવનું ઉગ્ર સ્વરૂપ ભૈરવ પણ કેટલીક શૈવ તાંત્રિક પરંપરાઓમાં સ્મશાન સાથે જોડાયેલું છે.
શિવ સાથે જોડાયેલી અઘોરી સાધુપરંપરા મૃત્યુ અને સમાજ જેને અપવિત્ર માને છે તેવી બાબતો પ્રત્યેના તેના અસામાન્ય અભિગમ માટે જાણીતી છે. કેટલાક અઘોરી સાધકો સ્મશાનમાં સાધના કરે છે અને ભસ્મ તથા માનવ અવશેષો સાથે સંકળાયેલી વસ્તુઓનો ઉપયોગ પણ કરે છે. આવી પ્રથાઓને ઘણી વાર કાળા જાદુ સાથે જોડીને રજૂ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમની પાછળની ધામક માન્યતાઓ વધુ જટિલ છે.
આ માર્ગના કેટલાક સાધકો માટે સમાજ જેનાથી ડરે છે અથવા જેને ધિક્કારે છે તેનો સામનો કરવો એ મોહ, અણગમો અને પોતાને અન્ય લોકોથી અલગ માનવાની વૃત્તિથી મુક્ત થવાનો માર્ગ છે. જોકે, અઘોરી પરંપરાઓમાં પણ વિવિધતા છે અને તેમની તમામ પ્રથાઓને સમગ્ર તંત્રવિદ્યાનું પ્રતિનિધિત્વ માનવું યોગ્ય નથી.
આપણી ભીતરનું સ્મશાન
અંતે, સ્મશાનનું મહત્ત્વ તેના ભૌતિક સ્થાનથી આગળ વધે છે. તેને અહંકાર, અભિમાન, ભય અને મોહના અંતના પ્રતીક તરીકે પણ સમજી શકાય છે. જેમ ચિતા શરીરને ભસ્મ કરી નાખે છે, તેમ આધ્યાત્મિક સાધનાનો હેતુ માણસને સત્ય સમજવામાં અવરોધરૂપ બનતા ભ્રમોને દૂર કરવાનો છે. આમ, કેટલીક તાંત્રિક પરંપરાઓમાં સ્મશાનને શક્તિશાળી માનવાનું કારણ માત્ર તેનું રહસ્યમય કે ભયજનક વાતાવરણ નથી. તે માણસને જીવનનાં એવાં સત્યોની સામે ઊભો રાખે છે, જેને તે રોજિંદા જીવનમાં ઘણી વાર નજરઅંદાજ કરે છે. તેનો સૌથી મહત્ત્વનો સંદેશ સાદો છતાં ગહન છે - જેનો જન્મ થયો છે અને જેનું કોઈ સ્વરૂપ છે, તેમાં એક દિવસ પરિવર્તન આવશે અથવા તેનો અંત થશે. આ સત્યનો ભય વિના સ્વીકાર કરવો અને આપણે જે ઓળખ સાથે બંધાયેલા છીએ તેનાથી આગળ શું છે તેનો વિચાર કરવો, એ જ આ સાધનાનો આધ્યાત્મિક પડકાર છે.