જે ચોખાથી ભરાય છે પેટ એ જ દુનિયાનો સૌથી મોટો શત્રુ? નવા રિસર્ચે દુનિયાની ઊંઘ ઊડાડી

Rice Cultivation Environmental Impact: દુનિયાભરમાં અબજો લોકો માટે ચોખા માત્ર રોજનું ભોજન નથી, પરંતુ ખાદ્ય સુરક્ષા, સાંસ્કૃતિક વારસો અને લાખો ખેડૂતોની આજીવિકાનો મહત્વનો આધાર છે. એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના કરોડો લોકો તેને પોતાનો મુખ્ય ખોરાક માને છે. પરંતુ એક તાજેતરના આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસે ગંભીર ચેતવણી જાહેર કરી છે કે વર્તમાન ચોખા ઉત્પાદન પદ્ધતિઓ પૃથ્વીની પર્યાવરણીય સહનશક્તિને પાર કરી ચૂકી છે. સંશોધકોનું કહેવું છે કે આધુનિક ડાંગરની ખેતી હવે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન, મીઠા પાણીના અતિશય શોષણ અને પોષક તત્વોના પ્રદૂષણના સૌથી મોટા કારણોમાં સામેલ થઈ ગઈ છે.

ચોખા ઉત્પાદનથી પૃથ્વીના પર્યાવરણને ગંભીર નુકસાન
આ અભ્યાસનું શીર્ષક છે 'શું આપણે આપણા ગ્રહને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના ચોખાનું ઉત્પાદન કરી શકીએ છીએ?' તેમાં પ્લેનેટરી બાઉન્ડ્રીઝ ફ્રેમવર્કનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જેને સ્ટોકહોમ રેઝિલિએન્સ સેન્ટરના વૈજ્ઞાનિકોએ વિકસાવ્યું હતું. આ માળખા અનુસાર, માનવ પ્રવૃત્તિઓ પૃથ્વીના નવ મુખ્ય પર્યાવરણીય પરિમાણોને અસર કરી રહી છે. ચોખાનું ઉત્પાદન તેમાંથી ઘણા પરિમાણો, ખાસ કરીને આબોહવા પરિવર્તન, જૈવવિવિધતાનો નાશ, મીઠા પાણીનો ઉપયોગ અને પોષક ચક્ર પર ભારે દબાણ લાવી રહ્યું છે.

પ્લેનેટરી બાઉન્ડ્રીઝ ફ્રેમવર્ક અને ચોખાની ખેતી
વૈશ્વિક આંકડા મુજબ, ચોખા વિશ્વની કુલ કેલરી જરૂરિયાતનો આશરે 20 ટકા હિસ્સો પૂરો કરે છે. એશિયા ખંડમાં તો આ 50 ટકાથી વધુ લોકોનો મુખ્ય ખોરાક છે. વધતી વસ્તી અને બદલાતી ખાનપાનની આદતોના કારણે ચોખાની માંગ સતત વધી રહી છે. પરિણામે, મોટા પાયે ડાંગરની ખેતી થઈ રહી છે, જેમાં રાસાયણિક ખાતરો, કીટનાશકો અને સતત સિંચાઈનો ભારે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે.

માંગ વધતાં રાસાયણિક ખેતીનું દબાણ
અભ્યાસમાં આગળ કહેવામાં આવ્યું છે કે ડાંગરની ખેતી હવે પર્યાવરણ માટે 'મોંઘો સોદો' બની ગઈ છે. ખાસ કરીને પૂરવાળા ખેતરોમાં સતત પાણી ભરવાથી જમીનમાં ઓક્સિજનની અછત સર્જાય છે. જેનાથી એનારોબિક બેક્ટેરિયા સક્રિય થાય છે અને મોટી માત્રામાં મિથેન ગેસ નીકળે છે. મિથેન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં 80 ગણી વધુ ગરમી રોકનારો ગેસ છે, જે અલ્પકાલિક આબોહવા પરિવર્તનમાં બહુ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.

ડાંગરના ખેતરોમાંથી જોખમી મિથેન ગેસનું ઉત્સર્જન
આ ઉપરાંત, સિંચાઈ માટે દર વર્ષે અબજો ઘન મીટર મીઠું પાણી વપરાય છે, જે ઘણા વિસ્તારોમાં ભૂગર્ભ જળ સ્તરને ઝડપથી નીચે લાવી રહ્યું છે. રાસાયણિક ખાતરો (નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસ)ના અતિશય ઉપયોગથી નદીઓ, તળાવો અને સમુદ્રમાં પોષક તત્વોનું પ્રદૂષણ વધ્યું છે, જેના કારણે 'ડેડ ઝોન' બની રહ્યા છે, જ્યાં જલીય જીવન લગભગ ખતમ થઈ ચૂક્યું છે.

પાણીનો બગાડ અને જળાશયોમાં પ્રદૂષણનું સંકટ
સંશોધકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ચોખાની ખેતી બંધ કરવાની કે ઉત્પાદન ઘટાડવાની કોઈ જરૂર નથી. સમસ્યા ખેતીની જૂની અને બિન-ટકાઉ પદ્ધતિઓમાં છે. તેમણે ઘણા વ્યવહારુ અને પુરાવા-આધારિત ઉકેલો સૂચવ્યા છે, જેમ કે…

• વૈકલ્પિક ભીની-સૂકી સિંચાઈ: ખેતરોને સતત ડૂબાડેલા ન રાખીને 3-5 દિવસના અંતરાલ પર ભીના અને સૂકા રાખવા. આનાથી મિથેન ઉત્સર્જનમાં 30-50 ટકા સુધીનો ઘટાડો આવી શકે છે અને પાણીનો વપરાશ પણ 15-30 ટકા ઓછો થઈ જાય છે.
• ચોક્કસ ખાતર વ્યવસ્થાપન: જમીન પરીક્ષણના આધારે યોગ્ય માત્રામાં અને યોગ્ય સમયે ખાતર આપવું. આનાથી નાઇટ્રોજનનું પ્રદૂષણ ઓછું થશે અને નદીઓ-તળાવોમાં પ્રદૂષણ ઘટશે.
• ઉન્નત બીજ અને પાક સંવર્ધન: દુષ્કાળ-સહિષ્ણુ, ઓછા પાણીવાળી અને વધુ પૌષ્ટિક જાતોનો વિકાસ.
• ચોક્કસ કૃષિ ટેકનોલોજી: ડ્રોન, સેન્સર અને ડેટા એનાલિટિક્સનો ઉપયોગ કરીને પાણી, ખાતર અને કીટનાશકોનો લક્ષિત ઉપયોગ.
• પાક વ્યવસ્થાપન: ચોખાની સાથે અન્ય પાકોનું મિશ્રણ, જૈવિક ખાતરનો વધતો ઉપયોગ અને જમીનનું સ્વાસ્થ્ય સુધારતી પદ્ધતિઓ.

સંશોધકોએ શું કહ્યું?
સંશોધકોમાંના એક પ્રોફેસર જોહાન રૉકસ્ટ્રોમ, જેમણે પ્લેનેટરી બાઉન્ડ્રીઝ વિભાવનાને આકાર આપ્યો, તેમણે કહ્યું છે કે આ સીમાઓ 'માનવતા માટે સુરક્ષિત કાર્યક્ષેત્ર' છે. જેની અંદર રહીને જ આપણે ભવિષ્યની પેઢીઓને પૂરતું ભોજન અને સ્વસ્થ ગ્રહ આપી શકીએ છીએ. અભ્યાસમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો ચોખા ઉત્પાદનની વર્તમાન ગતિ અને પદ્ધતિઓ ચાલુ રહેશે તો આબોહવાના લક્ષ્યોને હાંસલ કરવા અને જૈવવિવિધતા બચાવવી અત્યંત મુશ્કેલ બની જશે.

સંશોધકોનું માનવું છે કે ચોખા ઉત્પાદનનું ટકાઉ ભવિષ્ય ખેતરોનો વિસ્તાર કરવા કે રાસાયણિક ઇનપુટ વધારવામાં નથી, પરંતુ ખેતીની પદ્ધતિઓમાં ક્રાંતિકારી પરિવર્તન લાવવામાં છુપાયેલું છે. સરકારો, કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો, ખેડૂતો અને નીતિ-નિર્માતાઓએ મળીને કામ કરવું પડશે. ભારત, ચીન, બાંગ્લાદેશ, ઇન્ડોનેશિયા અને વિયેતનામ જેવા અગ્રણી ચોખા ઉત્પાદક દેશોમાં આ નવી ટેકનોલોજીને મોટા પાયે અપનાવવાની જરૂર છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવામાં આવશે તો ચોખા માત્ર અબજો લોકોનું પેટ ભરનારું ભોજન જ નહીં રહે, પરંતુ પર્યાવરણ સંરક્ષણમાં પણ સહાયક સાબિત થશે.