ચાણક્યએ જીવનના 3 મોટા કષ્ટ અને તેનાથી બચવાની રીત પણ જણાવી

Chanakya Niti : જીવનમાં દરેક વ્યક્તિ સુખ, સન્માન અને સફળતા ઈચ્છે છે, પરંતુ ઘણીવાર આપણી પોતાની ભૂલો કે પરિસ્થિતિઓ જ પરેશાનીનું કારણ બની જાય છે. આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાની નીતિમાં માનવ જીવન સાથે જોડાયેલી એવી ઘણી બાબતોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જે આજના સમયમાં પણ વ્યવહારુ નજરે પડે છે. ચાણક્યએ જણાવ્યું છે કે કેટલીક પરિસ્થિતિઓ એવી હોય છે, જેમાં વ્યક્તિ માટે જીવન જીવવું મુશ્કેલ બની શકે છે. તેમણે ખાસ કરીને ત્રણ સ્થિતિઓને કષ્ટનું કારણ ગણાવી છે.

ચાણક્ય નીતિ માત્ર ધન કમાવા કે સફળતા મેળવવાની વાતો નથી કરતી, પરંતુ એ પણ શીખવે છે કે, માનવીએ કઈ કમજોરીઓ અને પરિસ્થિતિઓથી સાવચેત રહેવું જોઈએ. ચાણક્યના મતે સાચું જ્ઞાન, સંયમ અને આત્મનિર્ભરતા વ્યક્તિને જીવનની અનેક મુશ્કેલીઓથી બચાવી શકે છે.

ચાણક્ય નીતિનો શ્લોક

આચાર્ય ચાણક્યએ આ ત્રણ પરિસ્થિતિઓને એક શ્લોકના માધ્યમથી સમજાવી છે:

कष्टं च खलु मूर्खत्वं कष्टं च खलु यौवनम्. कष्टात् कष्टतरं चैव परगेहे निवासनम्॥

આ શ્લોકનો ભાવર્થ એ છે કે, મૂર્ખતા એટલે કે અજ્ઞાનતા કષ્ટદાયક છે, અને યુવાવસ્થા પણ કષ્ટનું કારણ બની શકે છે. હવે પ્રશ્ન એ થાય છે કે ચાણક્યએ આ ત્રણેય પરિસ્થિતિઓને કષ્ટ સાથે કેમ જોડી છે અને આજના સમયમાં આમાંથી શું શીખ લઈ શકાય છે?

1… અજ્ઞાનતા માનવી માટે બની શકે છે મોટી પરેશાની

ચાણક્યએ સૌથી પહેલાં મૂર્ખત્વ એટલે કે અજ્ઞાનતાને કષ્ટનું કારણ ગણાવ્યું છે. અહીં મૂર્ખતાનો અર્થ માત્ર ઓછું ભણેલા હોવું નથી. જીવનમાં સાચા અને ખોટાની ઓળખ ન કરી શકવી, વગર માહિતીએ નિર્ણયો લેવા અને પોતાની ભૂલોમાંથી શીખવાની કોશિશ ન કરવી એ પણ અજ્ઞાનતાના દાયરામાં આવે છે.

જે વ્યક્તિ પાસે પૂરતી જાણકારી અને સમજ નથી હોતી, તેના માટે સાચો નિર્ણય લેવો મુશ્કેલ થઈ શકે છે. તે સહેલાઈથી કોઈના વહેમ કે ઉશ્કેરાટમાં આવી શકે છે અથવા ઉતાવળમાં એવો નિર્ણય લઈ બેસે છે, જેનું નુકસાન તેને ભવિષ્યમાં ભોગવવું પડે છે.

આજના સમયમાં પણ આ શીખ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ભણતર, નોકરી, ધંધો, સંબંધો કે નાણાકીય બાબતોના નિર્ણયોમાં પૂરી માહિતી વગર પગલાં ભરવાથી મુશ્કેલીઓ વધી શકે છે. તેથી વ્યક્તિએ હંમેશાં નવી બાબતો શીખવા, પ્રશ્નો પૂછવા અને પોતાની ભૂલોમાંથી પાઠ ભણવાની કોશિશ કરવી જોઈએ.

2… યુવાવસ્થામાં જોશ પર કાબૂ રાખવો અત્યંત જરૂરી

ચાણક્યએ યૌવન એટલે કે યુવાવસ્થાને પણ કષ્ટનું કારણ ગણાવ્યું છે. પહેલી નજરે આ વાત થોડી વિચિત્ર લાગી શકે છે, કારણ કે યુવાવસ્થાને ઊર્જા, ઉત્સાહ અને તકોનો સમય માનવામાં આવે છે. પરંતુ ચાણક્યનો સંકેત આ ઉંમરમાં આવતા અતિશય જોશ અને અનુભવના અભાવ તરફ છે.

યુવાવસ્થામાં વ્યક્તિની અંદર કંઈક નવું કરવાની ઈચ્છા અને જોખમ ખેડવાનું સાહસ વધારે હોય છે. જો આ ઊર્જાને સાચી દિશા મળે તો આ જ જોશ સફળતાનું મોટું કારણ બની શકે છે. પરંતુ ગુસ્સો, ઉતાવળ, લાગણીઓમાં તણાઈને નિર્ણય લેવો અને પરિણામ વિચાર્યા વગર પગલાં ભરવા નુકસાન પણ કરાવી શકે છે.

તેથી યુવાવસ્થામાં સંયમ અને ધીરજ અત્યંત જરૂરી છે. કારકિર્દી હોય કે ધંધો, મિત્રતા હોય કે સંબંધો, કોઈપણ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેતા પહેલા તેના સારા અને ખરાબ પરિણામો પર વિચાર કરવો જોઈએ. પોતાની ઊર્જાને અભ્યાસ, કારકિર્દી, કૌશલ્ય શીખવા અને સકારાત્મક કાર્યોમાં લગાવવી વ્યક્તિના ભવિષ્ય માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.

3… બીજાના ઘરમાં રહેવું સૌથી વધુ કષ્ટદાયક

ચાણક્યએ ત્રીજી પરિસ્થિતિને બાકીની બંને કરતા પણ વધુ કષ્ટદાયક ગણાવી છે. શ્લોકમાં કહેવાયું છે - ‘कष्टात् कष्टतरं चैव परगेहे निवासनम्’, અર્થાત્ બીજાના ઘરમાં નિવાસ કરવો સૌથી વધુ કષ્ટદાયક હોઈ શકે છે.

આની પાછળ આત્મનિર્ભરતા અને સ્વતંત્રતાનો ભાવ છુપાયેલો છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બીજાના ઘરમાં રહે છે, ત્યારે તેને ઘણીવાર પોતાની ઈચ્છાઓ અનુસાર જીવન જીવવાની પૂરી સ્વતંત્રતા મળતી નથી. તેણે ઘરના અન્ય સભ્યોની સુવિધા, નિયમો અને પરિસ્થિતિઓનું ધ્યાન રાખવું પડે છે.

જો આવી સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી રહે તો વ્યક્તિને માનસિક દબાણ અથવા અસહજતા અનુભવાઈ શકે છે. જો કે આ વાત ચાણક્યના સમયની સામાજિક પરિસ્થિતિઓના સંદર્ભમાં કહેવાઈ હતી, પરંતુ આજના સમયમાં પણ તેનો વ્યાપક સંદેશ આત્મનિર્ભર બનવા સાથે જોડી શકાય છે.