અમેરિકા અને ચીનના વધતા પ્રભાવથી વૈશ્વિક વ્યવસ્થા પર પ્રતિકુળ અસર

- બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીની બહુપક્ષીય પ્રણાલીનો હેતુ શક્ય તેટલી શક્તિને મર્યાદિત કરવાનો હતો

શું બહુપક્ષીય પ્રણાલી પાસે હજુ પણ વિશ્વને આપવા માટે કંઈ છે? તેની ખામીઓ અને બિનકાર્યક્ષમતાઓ હોવા છતાં, તે તાજેતરમાં સુધી એક એવી પ્રણાલી રહી છે જેમાં વૈશ્વિક મહત્વના મુદ્દાઓને સંબોધિત કરવા જોઈએ અને તેનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ. આ પ્રણાલીમાં ખામીઓ ત્યારે ઉભરી આવી જ્યારે યુએસે દાયકાઓ દરમિયાન સ્થાપિત ધોરણો તોડયા જ્યારે તે નિર્વિવાદ વૈશ્વિક નેતૃત્વ ધરાવતું હતું. ચીન વિક્ષેપકારક શક્તિ તરીકે ઉભરી આવતાં આ તિરાડો વધુ ઘેરી બની. હવે જ્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના બીજા કાર્યકાળ દરમિયાન યુએસે બહુપક્ષીયતાની વિભાવના સામે સક્રિય વલણ અપનાવ્યું છે, ત્યારે એવું લાગે છે કે મેક્રોઇકોનોમિક સ્થિરતા, વેપાર વ્યવસ્થાપન અને સુરક્ષા વિવાદો જેવા મુખ્ય બાકી મુદ્દાઓ હવે બહુપક્ષીય પ્રણાલીઓ દ્વારા ઉકેલાતા નથી.

મેક્રોઇકોનોમિક સ્થિરતા અંગે, બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીની સિસ્ટમ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (આઈએમએફ) પર આધાર રાખે છે. આઈએમએફ એ છેલ્લા દાયકાઓમાં ઘણી વખત આર્જેન્ટિનાને બચાવી છે. પાકિસ્તાન સિવાય, આ દેશ એકમાત્ર લેટિન અમેરિકન દેશ છે જેને વારંવાર ફંડની સહાયની જરૂર પડી છે. તે ફરી એકવાર મુશ્કેલીમાં છે. આ વખતે, કટોકટી અપૂર્ણ સુધારાઓ અને રાજકીય અસ્થિરતાને કારણે ઉવી છે. જો કે, આ વખતે, યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટે દેશને બચાવવા માટે હસ્તક્ષેપ કર્યો છે.

ગયા અઠવાડિયે, યુએસ ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસન્ટે જાહેરાત કરી હતી કે યુએસ અને આર્જેન્ટિના ૨૦ બિલિયન ડોલરના બેલઆઉટ પેકેજ પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે. આનાથી આર્જેન્ટિનાના ચલણમાં ઉછાળો આવ્યો હતો. બેસન્ટે જણાવ્યું હતું કે યુએસ આર્જેન્ટિનાને તેના સંકટમાંથી બચાવવા માટે શક્ય તેટલું બધું કરશે. હકીકત એ છે કે આઈએમએફ પાસે આવા લોન કાર્યક્રમની રચના કરવાની અને આર્જેન્ટિનાને બરબાદ થતા અટકાવવા માટે જવાબદારીનું માળખું સ્થાપિત કરવાની ક્ષમતા છે. યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટ પાસે આ ક્ષમતાનો અભાવ છે, પરંતુ તે રાજકીય પ્રભાવ ધરાવે છે જેનો આઈએમએફ પાસે અભાવ છે.

રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે વારંવાર દાવો કર્યો છે કે તેમની પાસે યુદ્ધનો અંત લાવવાની ક્ષમતા છે. તેમણે ઘણા સંઘર્ષોનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે જ્યાં તેઓ દાવો કરે છે કે તેમની મધ્યસ્થી દ્વારા શાંતિ સ્થાપિત થઈ હતી. ગયા અઠવાડિયે, તેમણે ગાઝા માટે એક નવી શાંતિ યોજના પણ રજૂ કરી હતી. ટ્રમ્પના દાવાઓ પાછળનું સત્ય અપ્રસ્તુત છે. મુદ્દો એ છે કે તેમણે અમેરિકન શક્તિનો ઉપયોગ કરીને આ બધું જાતે કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. તેઓ આ બધું પોતાની વ્યક્તિગત સોદાબાજી શક્તિને આભારી છે.

સુરક્ષા પરિષદ સહિત સંયુક્ત રાષ્ટ્રની આમાં કોઈ ભૂમિકા નથી. યુએન એકમાત્ર બહુપક્ષીય સંસ્થા નથી જેને ટ્રમ્પના પગલાંએ નકામી બનાવી દીધી છે. તેમણે નવા વેપાર કરારો પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. તેમાંના ઘણા યુએસ વેપાર અને ટેરિફ નીતિઓને અપ્રમાણસર વજન આપવા માટે રચાયેલ છે. આ વિશ્વ વેપાર સંગઠનના મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન કરે છે. એ નોંધવું જોઈએ કે ડબલ્યુટીઓની સ્થાપનાના હૃદયમાં એક મૂળભૂત સિદ્ધાંત હતો. તે પહેલાથી જ વિવાદ નિરાકરણ મંચ તરીકે તેની શક્તિ ગુમાવી ચૂક્યું હતું. હવે, વેપાર નીતિમાં બધા દેશો સાથે સમાન વર્તનનો મૂળભૂત સિદ્ધાંત પણ ખોવાઈ ગયો છે.

બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીની બહુપક્ષીય પ્રણાલીનો હેતુ શક્ય તેટલી શક્તિને મર્યાદિત કરવાનો હતો. શીત યુદ્ધના દ્વિધ્રુવીય વિશ્વમાં આ પ્રણાલીની થોડી ઉપયોગીતા હતી, ખાસ કરીને નવા સ્વતંત્ર અને વસાહતીકરણથી મુક્ત દેશો માટે. એકધ્રુવીય પ્રણાલીના દાયકાઓ દરમિયાન, તે યુએસ ક્રિયાઓ પર નિયંત્રણ તરીકે અમુક અંશે સેવા આપી હતી. પરંતુ હવે જ્યારે અમેરિકાએ વિક્ષેપકારક માર્ગ અપનાવ્યો છે, ત્યારે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું છે કે આ સિસ્ટમ પાસે પોતાની કોઈ શક્તિ નથી. તેની શક્તિ હંમેશા મહાસત્તાઓએ તેને આપેલી શક્તિ સુધી મર્યાદિત રહી છે.