PM ગતિશક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન: 5 વર્ષ પૂર્ણ, GIS આધારિત પ્લેટફોર્મથી માળખાગત વિકાસ અને લોજિસ્ટિક્સને વેગ

પીએમ ગતિશક્તિ રાષ્ટ્રીય માસ્ટર પ્લાન એ 13 ઓક્ટોબર 2021 ના રોજ લોન્ચ થયા બાદ સફળતાપૂર્વક 5 વર્ષ પૂર્ણ કર્યા છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય GIS આધારિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગોની માળખાગત યોજનાઓનું સંકલિત આયોજન કરીને બહુપરિમાણીય પરિવહન જોડાણ, છેલ્લી કડી સુધીની કનેક્ટિવિટી અને લોજિસ્ટિક્સ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવાનો છે. 

ઓક્ટોબર 2025 માં ભાસ્કરાચાર્ય નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ એન્ડ જીઓ-ઇન્ફોર્મેટિક્સ દ્વારા વિકસિત 'ક્વેરી-આધારિત વિશ્લેષણ પદ્ધતિ' દ્વારા પ્લેટફોર્મ ખાનગી ક્ષેત્ર માટે સુલભ કરાયું છે. 

મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો

• વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગો વચ્ચે સંકલન સ્થાપિત કરવું.
• માર્ગ, રેલવે, બંદરો, જળમાર્ગ અને હવાઈમાર્ગને એકબીજા સાથે જોડવા.
• માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સમાં થતો વિલંબ અને ખર્ચ ઘટાડવો.
• લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટાડીને ભારતીય ઉદ્યોગોની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવી.
• માલસામાન અને સેવાઓની ઝડપી હેરફેર તથા છેલ્લી કડી સુધી જોડાણ સુધારવું.

7 મુખ્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર એન્જિન

પીએમ ગતિશક્તિ મુખ્ય 7 ક્ષેત્રો પર આધારિત છે:

1. રસ્તા (Roads)
2. રેલવે (Railways)
3. બંદરો (Ports)
4. જળમાર્ગો (Waterways)
5. એરપોર્ટ્સ (Airports)
6. માસ ટ્રાન્સપોર્ટ (Mass Transport)
7. લોજિસ્ટિક્સ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર (Logistics Infrastructure)

ત્રિ-સ્તરીય સંસ્થાકીય માળખું 

1. સચિવોનું સશક્ત જૂથ (EGoS): કેબિનેટ સચિવની અધ્યક્ષતામાં માસ્ટર પ્લાનના અમલીકરણ અને ફેરફારોની દેખરેખ રાખે છે.
2. નેટવર્ક પ્લાનિંગ ગ્રુપ (NPG): તમામ મંત્રાલયોના નેટવર્ક પ્લાનિંગ હેડ્સનો સમૂહ, જે પ્રોજેક્ટ્સનું એકીકૃત મુલ્યાંકન કરે છે.
3. ટેકનિકલ સપોર્ટ યુનિટ (TSU): ક્ષેત્રીય નિષ્ણાતોની ટીમ જે ટેકનિકલ મૂલ્યાંકનમાં મદદ કરે છે.

સંબંધિત નવીન પહેલ અને સંસ્થાઓ

• ઇન્ટિગ્રેટેડ ટ્રાન્સપોર્ટ એન્ડ લોજિસ્ટિક્સ ઓથોરિટી: તાજેતરમાં કેબિનેટ દ્વારા માન્યતા પ્રાપ્ત, જે 10 વર્ષ કે તેથી વધુ સમયગાળા માટે 'નેશનલ ટ્રાન્સપોર્ટ માસ્ટર પ્લાન' તૈયાર કરશે અને ₹500 કરોડથી વધુના પ્રોજેક્ટ્સનું ટેકનિકલ મૂલ્યાંકન કરશે. 
• ગતિશક્તિ વિશ્વવિદ્યાલય (GSV): વર્ષ 2022 માં વડોદરા ખાતે સ્થાપિત વિશ્વવિદ્યાલય ટ્રાન્સપોર્ટ અને લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્રે શિક્ષણ, તાલીમ અને સંશોધન પૂરું પાડે છે. 
• ULIP & LDB: યુનિફાઇડ લોજિસ્ટિક્સ ઇન્ટરફેસ પ્લેટફોર્મ (ULIP - 12 મંત્રાલયોની 46 સિસ્ટમ્સ જોડાયેલી) અને લોજિસ્ટિક્સ ડેટા બેંક (LDB - EXIM કન્ટેનરના રિયલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ માટે).

રાષ્ટ્રીય લોજિસ્ટિક્સ નીતિ અને મુખ્ય લક્ષ્યાંકો 

પ્રધાનમંત્રી ગતિ શક્તિ રાષ્ટ્રીય માસ્ટર પ્લાનને પૂરક બનાવવા માટે ભારત સરકાર દ્વારા 17 સપ્ટેમ્બર, 2022ના રોજ રાષ્ટ્રીય લોજિસ્ટિક્સ નીતિ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટાડવો, સપ્લાય ચેઇનની કાર્યક્ષમતા વધારવી, માલસામાનની હેરફેર સરળ બનાવવી અને ભારતીય ઉત્પાદનોની વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાનો છે. 

1. લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં ઘટાડો: વર્ષ 2030 સુધીમાં ભારતના લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચને વૈશ્વિક માપદંડોની સમકક્ષ લાવવો.
2. વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં સુધારો: વર્ષ 2030 સુધીમાં લોજિસ્ટિક્સ પર્ફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સ (LPI)માં વિશ્વના ટોચના 25 દેશોમાં સ્થાન મેળવવાનો પ્રયાસ કરવો.
3. ડેટા આધારિત નિર્ણયપ્રક્રિયા: લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્રમાં કાર્યક્ષમતા વધારવા માટે ડેટા આધારિત નિર્ણય સહાય વ્યવસ્થા વિકસાવવી.

અગાઉની પરીક્ષામાં પૂછયેલા પ્રશ્નો

પ્રશ્ન 1: પ્રધાનમંત્રી ગતિ શક્તિ - રાષ્ટ્રીય પ્લાન  વિશે નીચેનાં વિધાનો ધ્યાને લો:

1. આ મિશન મંત્રાલયોમાં મલ્ટીમોડલ માળખાગત સુવિધાના આયોજનને એકીકૃત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા જોડે છે.

2. તેનો ઉદ્દેશ્ય આર્થિક ઝોન, બંદરો અને વહન માર્ગો વચ્ચે જોડાણ સુધારીને માલવહન ખર્ચ ઘટાડવાનો છે.

ઉપર પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

(A) ફક્ત 1

(B) ફક્ત 2

(C) 1 અને 2 બંને

(D) બંનેમાંથી એક પણ નહિ

પ્રશ્ન 2: પીએમ ગતિ શક્તિ નેશનલ માસ્ટર પ્લાન(NMP) વિશે નીચેનાં વિધાનો ધ્યાને લો:

1. ‘ગતિ શક્તિ’ એ એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે, જે ઔદ્યોગિક જૂથો અને ઇકોનોમિક નોડ્સ માટે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ્સના સંકલિત આયોજન અને સંકલિત અમલીકરણ માટે રેલવે અને રોડવેઝ સહિત અનેક મંત્રાલયોને એકસાથે લાવશે.

2. પીએમ ગતિ શક્તિ(NMP)ના ભાગ રૂપે ગ્રીનફિલ્ડ એક્સપ્રેસવે અન્ય મુખ્ય માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સ અને અન્ય હાઇવે પ્રોજેક્ટ્સ અને મલ્ટિ-મોડલ લોજિસ્ટિક્સ વિકસાવવાની યોજના ધરાવે છે.

ઉપરોક્ત વિધાન/વિધાનોમાંથી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

(A) ફક્ત 1

(B) ફક્ત 2

(C) 1 અને 2 બંને

(D) બંનેમાંથી એક પણ નહિ

પ્રશ્ન 3: માળખાગત સુવિધાઓ અને લોજિસ્ટિક્સમાં કાર્યક્ષમતા અને સુધારણા લાવવા માટે પીએમ ગતિ શક્તિ, એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્લેટફોર્મની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:

1. ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સના સંકલિત આયોજન અને સંકલિત અમલીકરણને સુનિશ્ચિત કરવા માટે રેલ્વે અને રોડવેઝ મંત્રાલયોનો તેમાં સમાવેશ થાય છે.

2. તે એક ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે જે વ્યવસાયોને તેમની ચોક્કસ જરૂરિયાતોના આધારે જરૂરી મંજૂરીઓ ઓળખવામાં અને અરજી કરવામાં સહાય કરવા માટે રચાયેલ છે.

3. પીએમ ગતિ શક્તિને પૂરક બનાવવા માટે, રાષ્ટ્રીય લોજિસ્ટિક્સ નીતિ (NLP) 2022માં શરૂ કરવામાં આવી હતી.

ઉપરોક્તમાંથી કયું વિધાન ખોટું છે?

(A) ફક્ત 1

(B) ફક્ત 2

(C) ફક્ત 3

(D) એક પણ નહિ