રાજ્યપાલોની નવી નિમણૂક: કેરળ, તમિલનાડુ સહિત 6 રાજ્યોમાં નવા રાજ્યપાલોની નિમણૂક

ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા વિવિધ રાજ્યોમાં નવા રાજ્યપાલોની સત્તાવાર નિમણૂક કરવામાં આવી છે. આ તમામ નિમણૂકો તેઓ પોતપોતાના હોદ્દાનો પદભાર સંભાળશે તે તારીખથી અમલમાં આવશે. 

નવા નિમણૂક રાજ્યપાલો અને રાજ્યોની યાદી

રાજ્યપાલ અને બંધારણીય જોગવાઈ 

ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 153માં દરેક રાજ્ય માટે રાજ્યપાલની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. જોકે, સાતમા બંધારણીય સુધારા અધિનિયમ, 1956 દ્વારા એક જ વ્યક્તિને બે કે તેથી વધુ રાજ્યોના રાજ્યપાલ તરીકે નિયુક્ત કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

રાજ્યપાલ રાજ્યના બંધારણીય વડા (Head of State) છે, જ્યારે મુખ્યમંત્રી રાજ્ય સરકારના વાસ્તવિક વડા (Head of Government) છે.

અનુચ્છેદ 154(1) મુજબ રાજ્યની કાર્યપાલક સત્તા રાજ્યપાલમાં નિહિત છે. રાજ્યપાલ આ સત્તાનો ઉપયોગ પોતે અથવા બંધારણ અનુસાર પોતાના તાબા હેઠળના અધિકારીઓ દ્વારા કરે છે.

નિમણૂક (અનુચ્છેદ–155) 

અનુચ્છેદ 155 મુજબ રાજ્યપાલની નિમણૂક ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તેમના હસ્તાક્ષર અને મહોરવાળા અધિપત્ર દ્વારા કરવામાં આવે છે. સંસદીય શાસનપ્રણાલી હેઠળ રાષ્ટ્રપતિ સામાન્ય રીતે કેન્દ્રીય મંત્રીપરિષદની સલાહ અનુસાર કાર્ય કરે છે.

રાજ્યપાલની નિમણૂક અંગે નીચેની બે મહત્ત્વપૂર્ણ પરંપરાઓ જોવા મળે છે:

1. સામાન્ય રીતે એવી વ્યક્તિને રાજ્યપાલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે જે સંબંધિત રાજ્યની બહારની હોય, જેથી સ્થાનિક રાજકીય બાબતોથી સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહે.
2. સરકારિયા આયોગની ભલામણ અનુસાર રાજ્યપાલની નિમણૂક કરતાં પહેલાં સંબંધિત રાજ્યના મુખ્યમંત્રી સાથે પરામર્શ કરવો જોઈએ.

આ બંને મુદ્દાઓ બંધારણમાં ફરજિયાત શરતો તરીકે લખેલા નથી, પરંતુ નિમણૂક અંગેની પરંપરા અને આયોગની ભલામણો સાથે સંબંધિત છે.

રાજ્યપાલની નિમણૂક કેન્દ્રના સ્તરે થતી હોવા છતાં તેમનું પદ એક સ્વતંત્ર બંધારણીય પદ છે. તેઓ માત્ર કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારી કે તેના વહીવટી અધિકારી નથી; તેમણે બંધારણીય મર્યાદાઓનું પાલન કરીને કાર્ય કરવાનું હોય છે.

બંધારણીય સ્ત્રોત: ભારતના બંધારણમાં રાજ્યપાલની નિમણૂકની પ્રક્રિયા કેનેડાના બંધારણમાંથી લેવામાં આવી છે જ્યાં રાજ્યપાલની નિમણૂક કેન્દ્ર દ્વારા કરવામાં આવે છે. અમેરિકાના બંધારણમાં રાજ્યપાલની નિમણૂક પ્રત્યક્ષ ચૂંટણી દ્વારા થાય છે. 

કાર્યકાળ (અનુચ્છેદ–156)

અનુચ્છેદ 156 રાજ્યપાલના કાર્યકાળ અને પદ છોડવા સંબંધિત જોગવાઈઓ નક્કી કરે છે.

• અનુચ્છેદ 156(1): રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિની પ્રસાદપર્યંત પદ ધરાવે છે.
• અનુચ્છેદ 156(2): રાજ્યપાલ રાષ્ટ્રપતિને સંબોધીને પોતાના હસ્તાક્ષરવાળા લેખિત રાજીનામા દ્વારા પદ છોડી શકે છે.
• અનુચ્છેદ 156(3): રાજ્યપાલનો સામાન્ય કાર્યકાળ પદભાર સંભાળ્યાની તારીખથી પાંચ વર્ષનો હોય છે. જોકે, પાંચ વર્ષ પૂર્ણ થયા પછી પણ તેમના ઉત્તરાધિકારી પદભાર ગ્રહણ ન કરે ત્યાં સુધી તેઓ પદ પર ચાલુ રહી શકે છે.

➔ રાષ્ટ્રપતિ રાજ્યપાલને કયા આધાર પર હોદ્દા પરથી દૂર કરી શકે છે એ બાબતનો કોઈ ઉલ્લેખ બંધારણમાં કરવામાં આવ્યો નથી.

લાયકાત (અનુચ્છેદ–157,158)

બંધારણના અનુચ્છેદ–157માં રાજ્યપાલના પદ માટે નિમણૂક થયેલ વ્યક્તિની લાયકાતોની જોગવાઈઓ કરવામાં આવેલ છે.

1. તેઓ ભારતના નાગરિક હોવા જોઈએ. 
2. ઓછામાં ઓછી ઉંમર 35 વર્ષ.
3. સંસદ અથવા રાજ્ય વિધાનમંડળના કોઈપણ ગૃહના સભ્ય ન હોવા જોઈએ.
4. રાજ્યપાલ અન્ય કોઈ લાભનું પદ ધરાવી શકતા નથી.

શપથ (અનુચ્છેદ–159)

અનુચ્છેદ 159 મુજબ રાજ્યપાલ પદભાર સંભાળતાં પહેલાં બંધારણનું રક્ષણ, જતન અને સંરક્ષણ કરવા તથા રાજ્યની જનતાની સેવા અને કલ્યાણ માટે કાર્ય કરવાની શપથ અથવા પ્રતિજ્ઞા લે છે.

રાજ્યપાલને સંબંધિત રાજ્યની હાઈકોર્ટના મુખ્ય ન્યાયાધીશ શપથ લેવડાવે છે. તેમની ગેરહાજરીમાં તે હાઈકોર્ટના ઉપલબ્ધ વરિષ્ઠતમ ન્યાયાધીશ શપથ લેવડાવે છે.

જો કોઈ રાજ્યપાલને બીજા રાજ્યનો વધારાનો હવાલો સોંપવામાં આવે, તો તે રાજ્યમાં પણ પદભાર સંભાળતાં પહેલાં બંધારણ મુજબ શપથ અથવા પ્રતિજ્ઞા લેવાની હોય છે.

રાજ્યપાલની સત્તાઓ અને કાર્યો

રાજ્યપાલને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન કરેલા સત્તાવાર કાર્યો માટે કોઈ પણ અદાલતમાં જવાબદાર ઠેરવી શકાતા નથી.

(A) કારોબારી સત્તાઓ

1. મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક: રાજ્યપાલ મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કરે છે.
2. મંત્રીપરિષદની નિમણૂક: મુખ્યમંત્રીની સલાહથી અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક કરે છે.
3. મહાધિવક્તા (Advocate General): અનુચ્છેદ 165 હેઠળ રાજ્યના મહાધિવક્તાની નિમણૂક કરે છે.
4. રાજ્ય લોકસેવા આયોગ: અનુચ્છેદ 316 હેઠળ રાજ્ય જાહેર સેવા આયોગના અધ્યક્ષ અને સભ્યોની નિમણૂક કરે છે; તેમને દૂર કરવાની સત્તા સામાન્ય રીતે રાષ્ટ્રપતિ પાસે છે.
5. વહીવટી માહિતી: અનુચ્છેદ 167 મુજબ મુખ્યમંત્રી પાસેથી રાજ્યના વહીવટ અને કાયદાકીય દરખાસ્તો અંગે માહિતી માંગી શકે છે.
6. અનુચ્છેદ 356: રાજ્યમાં બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ ગયાનો સંતોષકારક આધાર હોય તો રાષ્ટ્રપતિને અહેવાલ મોકલી શકે છે.

(B) ધારાકીય સત્તાઓ 

1. સત્ર બોલાવવું: અનુચ્છેદ 174 મુજબ વિધાનમંડળનું સત્ર બોલાવે છે, સત્રાવસાન કરે છે અને બંધારણીય શરતોને આધીન રહી વિધાનસભાનું વિસર્જન કરે છે.
2. અભિભાષણ: અનુચ્છેદ 176 મુજબ સામાન્ય ચૂંટણી પછીના પ્રથમ સત્રમાં અને દર વર્ષના પ્રથમ સત્રમાં વિધાનમંડળને સંબોધિત કરે છે.
3. સંદેશ મોકલવા: અનુચ્છેદ 175 મુજબ વિધાનમંડળના ગૃહ અથવા ગૃહોને સંદેશ મોકલી શકે છે.
4. વિધેયકો પર સંમતિ: અનુચ્છેદ 200 મુજબ રાજ્યપાલ સમક્ષ રજૂ થયેલા વિધેયક અંગે બંધારણમાં દર્શાવેલા વિકલ્પોનો ઉપયોગ કરે છે.
5. વટહુકમ: અનુચ્છેદ 213 હેઠળ વિધાનમંડળનાં બંને ગૃહો સત્રમાં ન હોય અથવા દ્વિગૃહી રાજ્યમાં બંનેમાંથી કોઈ એક ગૃહ સત્રમાં ન હોય ત્યારે, તાત્કાલિક કાર્યવાહી જરૂરી હોય તો બંધારણીય શરતોને આધીન રહી વટહુકમ બહાર પાડી શકે છે.
6. વિધાન પરિષદમાં નિમણૂક: અનુચ્છેદ 171(3)(e) મુજબ વિધાન પરિષદના કુલ સભ્યોના આશરે છઠ્ઠા ભાગની નિમણૂક સાહિત્ય, વિજ્ઞાન, કલા, સહકારી ચળવળ અને સમાજસેવા જેવા ક્ષેત્રોમાં વિશેષ જ્ઞાન અથવા વ્યવહારુ અનુભવ ધરાવતા લોકોમાંથી કરે છે.

(C) નાણાકીય સત્તાઓ 

• અનુચ્છેદ 202 મુજબ રાજ્યનું વાર્ષિક નાણાકીય નિવેદન (બજેટ) વિધાનમંડળ સમક્ષ રજૂ કરાવવાની વ્યવસ્થા કરે છે.
• અનુચ્છેદ 203 મુજબ અનુદાનની માગણીઓ રાજ્યપાલની ભલામણ વિના રજૂ કરી શકાતી નથી.
• અનુચ્છેદ 207 મુજબ નાણાકીય વિધેયકો માટે બંધારણીય જોગવાઈઓ અનુસાર રાજ્યપાલની ભલામણ જરૂરી હોય છે.
• રાજ્યની આકસ્મિકતા નિધિ (Contingency Fund) સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈઓ અનુસાર અણધાર્યા ખર્ચ માટે એડવાન્સ આપવાની વ્યવસ્થા હોય છે.

(D) ન્યાયિક સત્તાઓ 

અનુચ્છેદ 161 – ક્ષમાદાનની સત્તા: રાજ્યપાલ રાજ્યની કાર્યપાલક સત્તાના વિસ્તાર સાથે સંબંધિત કાયદા હેઠળના ગુનામાં દોષિત ઠરેલી વ્યક્તિને માફી, દંડમાં રાહત, દંડમાં ઘટાડો અથવા દંડની મુદત સ્થગિત કે પરિવર્તિત કરી શકે છે.

મહત્ત્વપૂર્ણ તફાવત: અનુચ્છેદ 72 હેઠળ રાષ્ટ્રપતિની ક્ષમાદાન સત્તાનો વ્યાપ મૃત્યુદંડ અને કોર્ટ માર્શલ સંબંધિત બાબતો સુધી પણ વિસ્તરે છે. અનુચ્છેદ 161 હેઠળ રાજ્યપાલને કોર્ટ માર્શલની સજામાં માફી આપવાની સત્તા નથી. રાજ્યપાલ મૃત્યુદંડની સજાને સંપૂર્ણપણે માફ કરી શકતા નથી. મૃત્યુદંડની સજાને સંપૂર્ણપણે માફ કરવાની સત્તા માત્ર ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પાસે જ છે.  

રાજ્યપાલની વિવેકાધીન સત્તાઓ 

અનુચ્છેદ 163 મુજબ રાજ્યપાલ સામાન્ય રીતે મંત્રીપરિષદની સલાહ અનુસાર કાર્ય કરે છે. જોકે બંધારણમાં સ્પષ્ટ જોગવાઈ હોય અથવા માન્ય બંધારણીય પરિસ્થિતિમાં વિવેકાધીન નિર્ણય જરૂરી હોય ત્યારે તેમની ભૂમિકા અલગ હોઈ શકે છે.

મુખ્ય પરિસ્થિતિઓ:

• કોઈ પક્ષ કે ગઠબંધનને સ્પષ્ટ બહુમતી ન મળે ત્યારે મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક અંગે નિર્ણય.
• સરકારની બહુમતી અંગે વાસ્તવિક શંકા હોય ત્યારે વિધાનસભામાં ફ્લોર ટેસ્ટની જરૂરિયાત ઊભી થઈ શકે છે.
• અનુચ્છેદ 200 હેઠળ વિધેયકને રાષ્ટ્રપતિના વિચારાર્થે અનામત રાખવું. જેમ કે જો કોઈ બિલ વડી અદાલતની સત્તાને જોખમમાં મૂકતું હોય તો રાજ્યપાલ તે બિલને રાષ્ટ્રપતિની વિચારણા માટે અનામત રાખી શકે છે.
• અનુચ્છેદ 356 હેઠળ રાજ્યમાં બંધારણીય તંત્ર નિષ્ફળ થયું હોય તેવા સંજોગોમાં અહેવાલ આપવો.
• કેટલાક રાજ્યોમાં વિશેષ જવાબદારીઓ અથવા વિશેષ જોગવાઈઓ હેઠળ નિર્ધારિત ભૂમિકા ભજવવી.

અગાઉની પરીક્ષામાં પૂછાયેલા પ્રશ્નો

પ્રશ્ન 1: રાજ્યના રાજ્યપાલની બંધારણીય સ્થિતિ અને વિવેકાધીન સત્તાઓના સંદર્ભમાં નીચેનાં વિધાનો ધ્યાને લો:

1. જો કોઈ બિલ વડી અદાલતની સત્તાને જોખમમાં મૂકતું હોય તો રાજ્યપાલ તે બિલને રાષ્ટ્રપતિની વિચારણા માટે અનામત રાખી શકે છે.
2. રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાની ભલામણ કરવી એ રાજ્યપાલની વિવેકાધીન સત્તા ગણાય છે.
3. રાજ્યપાલને તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન કરેલા સત્તાવાર કાર્યો માટે કોઈ પણ અદાલતમાં જવાબદાર ઠેરવી શકાતા નથી.
4. રાજ્યપાલની નિમણૂક માટે બંધારણમાં 'તે જે-તે રાજ્યના વતની ન હોવા જોઈએ' તેવી ફરજિયાત લાયકાત લખેલી છે.

ઉપર પૈકી કયાં વિધાનો સાચાં છે?

(A) ફક્ત 1, 2 અને 3

(B) ફક્ત 2 અને 4

(C) ફક્ત 1 અને 4

(D) 1, 2, 3 અને 4

પ્રશ્ન 2: ભારતના રાષ્ટ્રપતિની 'માફી આપવાની સત્તા' જે અનુચ્છેદ 72મા વર્ણવેલી છે, તેના સંદર્ભમાં નીચેનાં વિધાનો ધ્યાને લો:

1. રાષ્ટ્રપતિ કોર્ટ માર્શલ દ્વારા આપવામાં આવેલી સજાને પણ માફ કરી શકે છે.
2. 'લઘુકરણ' (કોમ્યુટેશન) એટલે સજાના સ્વરૂપમાં ફેરફાર કરવો, જેમ કે ફાંસીની સજાને આજીવન કેદમાં ફેરવવી.
3. રાષ્ટ્રપતિ પાસે આ સત્તાનો ઉપયોગ કરતી વખતે અદાલતની જેમ ખુલ્લી સુનાવણી કરવાનો અધિકાર છે.
4. રાજ્યપાલ પાસે પણ ફાંસીની સજાને સંપૂર્ણપણે માફ કરવાની સત્તા રાષ્ટ્રપતિ જેટલી જ છે.
   ઉપર પૈકી કયાં વિધાનો સાચાં છે?

(A) ફક્ત 1 અને 2

(B) ફક્ત 2 અને 3

(C) ફક્ત 1, 3 અને 4

(D) ફક્ત 1 અને 4

પ્રશ્ન 3: નીચેનાં વિધાનો ધ્યાને લો:

1. રાજ્યપાલનો પદભાર સંભાળતા પહેલાં, રાજ્યપાલ દ્વારા સંબંધિત રાજ્યના અધિકારક્ષેત્રનો ઉપયોગ કરતા ઉચ્ચ ન્યાયાલય (High Court)ના માનનીય મુખ્ય ન્યાયાધીશની હાજરીમાં શપથ અથવા પ્રતિજ્ઞા લેવામાં આવે છે.
2. જ્યાં એક જ વ્યક્તિને બે કે તેથી વધુ રાજ્યોના રાજ્યપાલ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવે છે, ત્યાં રાજ્યપાલને ચૂકવવાપાત્ર પગાર અને ભથ્થાં રાજ્યો વચ્ચે પ્રધાનમંત્રી દ્વારા નક્કી કરેલા પ્રમાણમાં ફાળવવામાં આવશે.
3. નિમણૂકનો કાર્યકાળ સમાપ્ત થયા પછી, ભારતના કોઈપણ રાજ્યના રાજ્યપાલ નવી નિમણૂક ન થાય ત્યાં સુધી પદ પર રહી શકતા નથી; અને રાજ્યપાલના આવા ખાલી પદનું નિરીક્ષણ અને સંચાલન આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા કરવામાં આવે છે.

ઉપર પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

(A) ફક્ત 1 અને 2

(B) ફક્ત 1

(C) 1, 2 અને 3

(D) ફક્ત 2 અને 3

પ્રશ્ન 4: રાજ્યપાલ વિશે નીચેનાં વિધાનો ધ્યાને લો:

1. તેઓની નિમણૂક વડાપ્રધાન દ્વારા કરવામાં આવે છે.
2. તેઓ રાજ્ય વિધાનસભ્યોનો વિશ્વાસ ધરાવે ત્યાં સુધી જ પોતાના હોદ્દા પર રહી શકે છે.

ઉપર પૈકી કયું/કયાં વિધાન/વિધાનો સાચું/સાચાં છે?

(A) ફક્ત 1

(B) ફક્ત 2

(C) 1 અને 2 બંને

(D) બંનેમાંથી એક પણ નહિ