UPIના 10 વર્ષમાં ભારત બન્યું વૈશ્વિક ડિજિટલ પેમેન્ટ લીડર

25 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) એ તેની કામગીરીના 10 વર્ષ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા છે. નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના નિયમનકારી અંકુશ હેઠળ 2016માં UPI ની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી. 

 મુખ્ય વિશેષતાઓ:

• UPI એ એક ઇન્સ્ટન્ટ (ત્વરિત) પેમેન્ટ સિસ્ટમ છે, જે મોબાઇલ ઉપકરણો દ્વારા બેંકો વચ્ચે નાણાં ટ્રાન્સફર કરવાની સુવિધા પૂરી પાડે છે.
• આ સિસ્ટમ વર્ચ્યુઅલ પેમેન્ટ એડ્રેસ (VPA), મોબાઇલ નંબર અથવા બેંક ખાતાની વિગતો દ્વારા રીઅલ ટાઇમ ધોરણે વ્યક્તિ-થી-વક્તિ (P2P) અને વ્યક્તિ-થી-વેપારી (P2M) ચૂકવણીને સમર્થન આપે છે.
• ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, 2007 હેઠળ પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સનું નિયમન કરે છે.
• UPI QR ચુકવણીમાં ક્રિપ્ટોગ્રાફીનો ઉપયોગ ટ્રાન્જેક્શનની સુરક્ષા અને પ્રમાણીકરણ માટે થાય છે, એસીમેટ્રિક ક્રિપ્ટોગ્રાફીમાં જાહેર કી અને ખાનગી કી ની જોડીનો ઉપયોગ થાય છે. 

વ્યવહાર અને નેટવર્કમાં વૃદ્ધિ:

• નાણાકીય વર્ષ 2016-17 માં વાર્ષિક વ્યવહારનું પ્રમાણ 1.78 કરોડ હતું, જે વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 24,162 કરોડ કરતા વધુ થઈ ગયું છે.
• UPI ઇકોસિસ્ટમ સાથે જોડાયેલી બેંકોની સંખ્યા નાણાકીય વર્ષ 2016-17 માં 44 થી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 703 થઈ ગઈ છે, અને જુલાઈ 2026 સુધીમાં 741 લાઈવ બેંકો હતી.

વૈશ્વિક હાજરી અને બજાર હિસ્સો:

• ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં યુપીઆઈ (UPI) ગ્રીસ અને માલદીવ સહિત 11 દેશોમાં લાઇવ થઈ ચૂક્યું છે.
• ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF) દ્વારા UPI ને વોલ્યુમની દૃષ્ટિએ વિશ્વની સૌથી મોટી રીઅલ-ટાઇમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ તરીકે ઓળખ આપવામાં આવી છે.
• વર્ષ 2025 માં, વૈશ્વિક સ્તરે થતા તમામ રીઅલ-ટાઇમ પેમેન્ટ વ્યવહારોમાં એકલા UPI નો હિસ્સો લગભગ 49 ટકા જેટલો હતો.

અગાઉની પરીક્ષામાં પૂછાયેલ પ્રશ્ન: 

પ્રશ્ન 1: ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણી પ્રણાલીઓ અંગે નીચેનામાંથી કયાં વિધાનો સાચાં છે?

1. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) બેંક ખાતાઓ વચ્ચે રીઅલ-ટાઇમ ફંડ ટ્રાન્સફરને સક્ષમ કરે છે.

2. ડિજિટલ ચુકવણીઓ કોઈપણ ભૌતિક માળખાની જરૂરિયાતને દૂર કરે છે.

3. QR કોડ કાર્ડ સ્વાઇપિંગ મશીનોની જરૂર વગર ઝડપી વ્યવહારોની સુવિધા આપે છે.

ઉપરોક્તમાંથી કયાં વિધાન સાચાં છે?

(A) ફક્ત 1 અને 3

(B) ફક્ત 1 અને 2

(C) ફક્ત 2 અને 3

(D) 1, 2 અને 3

પ્રશ્ન 2: જ્યારે UPI એપનો ઉપયોગ કરીને QR કોડ સ્કેન કરીને સ્થાનિક દુકાન પર ચૂકવણી કરીએ ત્યારે વ્યવહારની સુરક્ષા મુખ્યત્વે શાના પર આધાર રાખે છે?

(A) પબ્લિક કી એસીમેટ્રિક ક્રિપ્ટોગ્રાફી (Public Key Asymmetric Cryptography)

(B) સિમેટ્રિક કી ક્રિપ્ટોગ્રાફી (Symmetric Key Cryptography)

(C) સ્ટેગનોગ્રાફી (Steganography)

(D) બ્લોકચેન ટેકનોલોજી (Blockchain technology)