1982નો શોર્ટ-સેલિંગનો સૌથી મોટો સંગ્રામ: ધીરુભાઈ અંબાણીની રણનીતિ સામે શેરના ભાવ ઘટાડતી 'બેર ટોળકી'ની ચાલ ઊંધી પડી
Summarized by AI; it may make mistakes. Check important info
Summarized by AI; it may make mistakes. Check important info
Dhirubhai Ambani 1982 Bear Cartel: બિઝનેસમાં શેરના ભાવ ઘટાડનારા વેપારીઓની ટોળકીની વ્યૂહરચના જ્યારે નિષ્ફળ જાય અને આખા દલાલ સ્ટ્રીટમાં ભારે હલચલ મચી જાય, ત્યારે મક્કમતા અને ધૈર્ય સાથે કેવી રીતે ટકી રહેવું તેનો પાઠ 1982ના વર્ષમાં અંબાણી સામ્રાજ્યના સ્થાપક ધીરુભાઈ અંબાણીએ સમગ્ર ભારતીય શેરબજારને શીખવ્યો હતો.
બેર કાર્ટેલનો હુમલો અને રિલાયન્સના શેરમાં ગાબડું
1982ની વસંતઋતુમાં દલાલ સ્ટ્રીટના એક અત્યંત શક્તિશાળી 'બેર કાર્ટેલ' (શેરના ભાવ ઘટાડનારી વેપારીઓની ટોળકી)એ નક્કી કર્યું કે રિલાયન્સના શેરનું પતન લાવવું. આ માટે તેમણે એક ચોક્કસ વ્યૂહરચના ઘડી કાઢી અને અંદાજે 11 લાખ શેર શોર્ટ-સેલ (પાસે શેર ન હોવા છતાં વેચી દેવા) કરી નાખ્યા. પરિણામે, રિલાયન્સના શેરનો ભાવ પ્રતિ શેર રૂ. 131થી ઘટીને રૂ. 121 સુધી નીચે આવી ગયો.
જૂની પરંપરાનો ભ્રમ અને ધીરુભાઈની અલગ રણનીતિ
બેર કાર્ટેલનો અંદાજ હતો કે રિલાયન્સ આ અચાનક થયેલા હુમલાથી ગભરાઈ જશે અને બજારની જૂની પરંપરા મુજબ પોતાના સોદાઓ આગળ લંબાવશે (જેને શેરબજારની ભાષામાં 'રોલ ઓવર' કહેવાય છે). બજારમાં વર્ષોથી આવું જ થતું આવ્યું હતું. તેમણે ચોરવાડના એક સામાન્ય છોકરામાંથી ઉદ્યોગપતિ બનેલા ધીરુભાઈ અંબાણીને એવા માણસ સમજી લીધા હતા જે બજારની જૂની આદતો અને વણલખ્યા નિયમો મુજબ જ રમશે. પરંતુ ધીરુભાઈ બજારના અસલી નિયમો અને પોતાની અલગ રણનીતિ મુજબ રમ્યા.
'ફ્રેન્ડ્સ ઓફ રિલાયન્સ' અને સેટલમેન્ટનો કટોકટીભર્યો સમય
બેર કાર્ટલે એવા શેર ખુલ્લા બજારમાં વેચી માર્યા હતા જે વાસ્તવમાં તેમની પાસે હતા જ નહીં! સેટલમેન્ટના દિવસે તેમણે કાં તો તે શેરની સીધી ડિલિવરી આપવાની હતી અથવા 'બદલા' સિસ્ટમ હેઠળ સોદો આગળ લંબાવવા માટે ચુકવણી કરવાની હતી. આ આખી રમતમાં બજાર સસ્તું અને અનુકૂળ રહે તે ખૂબ જરૂરી હતું. પરંતુ ધીરુભાઈ અંબાણીએ આ પરિસ્થિતિને ન તો સસ્તી રહેવા દીધી કે ન તો અનુકૂળ! તેમના સહયોગીઓ અને વફાદાર રોકાણકારોના જૂથ 'ફ્રેન્ડ્સ ઓફ રિલાયન્સ' દ્વારા બેર્સ દ્વારા બજારમાં ફેંકવામાં આવી રહેલા તમામ શેરો ખરીદી લેવામાં આવ્યા.
જ્યારે સેટલમેન્ટનો સમય આવ્યો ત્યારે રિલાયન્સ જૂથે 'બદલા' ચાર્જ સ્વીકારવાને બદલે શેરોની સીધી ડિલિવરી માંગી. બેર્સ પાસે ડિલિવરી આપવા માટે શેર હતા જ નહીં! જે બજારમાં સોદો લંબાવવાનો બદલા ચાર્જ ભાગ્યે જ ડબલ ડિજિટ (રૂ. 10) સુધી પહોંચતો હતો, ત્યાં આ કટોકટીના કારણે પ્રતિ શેર રૂ. 50 સુધીનો અભૂતપૂર્વ ચાર્જ પહોંચી ગયો. સ્થિતિ એટલી વિકટ બની કે મુંબઈ શેરબજાર (BSE)ને પોતાના દરવાજા બંધ કરવાની ફરજ પડી. જ્યારે બજાર ફરી ખૂલ્યું, ત્યારે રિલાયન્સનો ભાવ રૂ. 125થી ઉછળીને સીધો રૂ. 200થી વધુ થઈ ગયો હતો.
નાના રોકાણકારોનો વિશ્વાસ અને ટ્રેડર-બિલ્ડર વચ્ચેનો તફાવત
આ પાયો ધીરુભાઈએ વર્ષો પહેલાં જ નાખી દીધો હતો. 1977માં જ્યારે ભારતીય ઉદ્યોગ જગત શેરબજારને માત્ર અમુક અમીરોની જ 'ક્લબ' ગણતું હતું, ત્યારે ધીરુભાઈએ રિલાયન્સને પબ્લિક લિમિટેડ બનાવી અને 58,000થી વધુ નાના રોકાણકારોને જોડ્યા. જેમાંના ઘણા એવા નાના શહેરોના સામાન્ય લોકો હતા જેમણે જીવનમાં ક્યારેય કોઈ શેર ખરીદ્યો નહોતો. બેર્સે માત્ર એક એવો શેર જોયો હતો જેને શોર્ટ કરીને પાડી શકાય, જ્યારે ધીરુભાઈએ નાના શેરધારકોનો એક એવો વિશાળ પરિવાર જોયો હતો જેનું રક્ષણ કરવાનું હતું. એક ટ્રેડર (વેપારી) અને એક બિલ્ડર (નિર્માતા) વચ્ચે આ જ મૂળ તફાવત છે.
જોખમને તકમાં બદલવાની ક્ષમતા અને જામનગર રિફાઇનરીનું સ્વપ્ન
આ એ જ સ્વભાવ હતો જેણે આગળ જતાં જામનગરના મોતીખાવડી પાસેની રણ વિસ્તાર જેવી બંજર જમીન પર કે જ્યાં કોઈ રસ્તા, વીજળી કે પાણી નહોતા ત્યાં દુનિયાની સૌથી મોટી પેટ્રોકેમિકલ્સ રિફાઈનરીનું સર્જન કર્યું.
જે માણસે એડનના શેલ પેટ્રોલ પંપ પર સામાન્ય કામ કરતી વખતે જ રિફાઈનરીના માલિક બનવાનું સ્વપ્ન જોયું હતું, તેમણે ક્યારેય જોખમને એક દીવાલ તરીકે જોયું નહીં; તેમણે તેને બુદ્ધિ અને વ્યૂહરચનાથી પાર કરી શકાય તેવી એક તક તરીકે જોયું.
ભારતીય શેરબજારના ઈતિહાસનો સુવર્ણ અધ્યાય
1982નું વર્ષ ભારતીય શેરબજારના ઈતિહાસમાં સુવર્ણ અક્ષરે અંકાયેલું રહેશે. તે એ દિવસ હતો જ્યારે ભારતે જોયું કે કોઈ વારસામાં મળેલું મોટું નામ કે કાર્ટેલના પીઠબળ વગરનો પ્રથમ પેઢીનો બહારનો વ્યક્તિ પણ દલાલ સ્ટ્રીટના સ્થાપિત અને વગદાર લોકો સામે ટક્કર લઈ શકે છે અને માત્ર રણનીતિના જોરે વિજય મેળવી શકે છે. ધીરુભાઈએ માત્ર પોતાની કંપનીના શેરના ભાવનું રક્ષણ નહોતું કર્યું, પરંતુ બજાર વાસ્તવમાં કોની માલિકીનું છે તેની આખી વ્યાખ્યા જ બદલી નાખી હતી.
