ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન વ્યવહારો નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તર્યા હોવા છતાં રોકડનો ઉપયોગ યથાવત

યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (યુપીઆઈ)ની અસાધારણ સફળતાને કારણે ડિજિટલ વ્યવહારોનું ઝડપી વિસ્તરણ સૂચવે છે કે અર્થતંત્રમાં રોકડનો ઉપયોગ ઘટયો છે, પરંતુ વાસ્તવમાં, આવું નથી. રિઝર્વ બેંકના ડેપ્યુટી ગવર્નર શિરીષ ચંદ્ર મુર્મુએ ઇન્ડોનેશિયાના જકાર્તામાં એક સંબોધનમાં જણાવ્યું હતું કે ડિજિટલ ચુકવણી અપનાવવા છતાં, રોકડ પરિભ્રમણમાં ઘટાડો થયો નથી. ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારો, ઓછી આવક ધરાવતા જૂથો અને નાના વ્યવસાયોમાં રોકડ ખાસ કરીને પ્રચલિત છે.
૧૯૩૫માં રિઝર્વ બેંકની સ્થાપના પાછળનું એક મુખ્ય કારણ નોટબંધીનું નિયમન હતું. કેન્દ્રીય બેંક બેંકિંગ સિસ્ટમ અને અન્ય સંસ્થાઓ સાથે મળીને આ કાર્ય કરી રહી છે. હાલમાં, આશરે ૧૭૬ અબજ રૂપિયાની નોટો ચલણમાં છે, જે યુએસ ડોલર અથવા યુરો નોટો કરતાં ઘણી વધારે છે. આ મુખ્યત્વે ઓછા મૂલ્યની નોટોની સંખ્યાને કારણે છે. આના કારણે સિસ્ટમમાં નવી નોટોનો મોટો પુરવઠો અને ક્ષતિગ્રસ્ત નોટો પાછી ખેંચી લેવામાં આવે છે.
દર વર્ષે આશરે ૨૮-૩૦ અબજ નવી નોટો છાપવામાં આવે છે, અને આશરે ૨૧ અબજ નોટોનો નાશ થાય છે. તે હંમેશા મહત્વપૂર્ણ છે કે નોટો સારી ગુણવત્તાની હોય અને તેમાં જરૂરી સુરક્ષા સુવિધાઓ હોય. નાણાકીય સાર્વભૌમત્વ જાળવવા માટે નાણાકીય સિસ્ટમનું અસરકારક કાર્ય મહત્વપૂર્ણ છે.
રિઝર્વ બેંક હવે ટ્રાયલ ધોરણે પોલિમર નોટો જારી કરવાની યોજના બનાવી રહી છે. આ લાંબા ગાળે નોટોને વધુ ટકાઉ અને ખર્ચ-અસરકારક બનાવશે.
વ્યક્તિગત વ્યવહારોમાં રોકડનો હિસ્સો ઘટી રહ્યો હોવા છતાં, ચલણ વપરાશ બે-અંકના દરે વધી રહ્યો છે. આનાથી રિઝર્વ બેંક માટે ભવિષ્યની માંગની આગાહી કરવી મુશ્કેલ બને છે અને ઉત્પાદન અને વિતરણની દ્રષ્ટિએ ગૂંચવણો ઊભી થાય છે. ભારતીય અર્થતંત્રમાં રોકડની સતત માંગ પર ચર્ચા થવી જોઈએ. એ યાદ રાખવું અગત્યનું છે કે ભારતે ૨૦૧૬માં ઉચ્ચ-મૂલ્યની નોટો પાછી ખેંચી લીધી હતી, જે મૂલ્ય દ્વારા ચલણમાં રહેલા ચલણના આશરે ૮૬%નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
ત્યારથી, ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ વધ્યો છે, પરંતુ રોકડની માંગમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો નથી. ૨૦૧૫-૧૬માં રોકડ-થી-જીડીપી ગુણોત્તર ૧૧.૯% હતો. ૨૦૨૦-૨૧માં તે વધીને ૧૪% થી વધુ થયો અને ૨૦૨૫-૨૬માં ૧૧% સુધી પહોંચશે. બેંક ફોર ઇન્ટરનેશનલ સેટલમેન્ટ્સ દ્વારા સંકલિત ડેટા અનુસાર, ૨૦૨૪માં આ ગુણોત્તર યુએસમાં ૭.૯% અને યુકે અને બ્રાઝિલમાં લગભગ ૩% રહેશે.
રોકડ વ્યવહારોના ઘણા ફાયદા છે. તેમાં સમાધાન તાત્કાલિક થાય છે અને કોઈ વ્યવહાર ખર્ચ થતો નથી. વધુમાં, રોકડ વ્યવહારો ગુપ્ત રહે છે. ડિજિટલ વ્યવહારો એક નિશાન છોડી દે છે અને જો જરૂર પડે તો તેને શોધી શકાય છે. ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન ચેનલો નોંધપાત્ર રીતે વિસ્તર્યા હોવા છતાં લોકો રોકડનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરે છે તેના ઘણા બધા કારણો છે.
ભારતીય અર્થતંત્રમાં રોકડની સતત માંગના ઘણા કારણો હોઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ એક મોટા અનૌપચારિક ક્ષેત્રનું પ્રતિબિંબ હોઈ શકે છે જે ડિજિટલ ચેનલોને ટાળીને અનૌપચારિક સિસ્ટમમાં રહેવા માંગે છે. કેટલાક વ્યક્તિઓ કરવેરાથી બચવા માટે રોકડનો ઉપયોગ કરે છે. પુરાવા સૂચવે છે કે બાંધકામ અને રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રો કરવેરાથી બચવા માટે રોકડનો ભારે ઉપયોગ કરે છે. આમ, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો આ ક્ષેત્રમાંથી કરવેરા આવક ગુમાવી રહી હોઈ શકે છે.
જોકે, એ નોંધવું જોઈએ કે રોકડનું પરિભ્રમણ પોતે કાળા નાણાંનો સંકેત નથી. આના માટે અન્ય કારણો હોઈ શકે છે, જેમ કે સુવિધા અથવા રોકડ રાખવાની ઓછી તક કિંમત. ઉદાહરણ તરીકે, જાપાનમાં ઘણા વર્ષોથી ઓછા વ્યાજ દર છે, અને તેનો રોકડ-થી-જીડીપી ગુણોત્તર ૨૦ ટકાથી વધુ છે. બધી પરિસ્થિતિઓને જોતાં, ભારતમાં રોકડની માંગ ઊંચી હોવાનું જણાય છે, અને આની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવાની જરૂર છે.