અંતિમ સંસ્કારમાં મુખાગ્નિ આપવી કેમ અનિવાર્ય ગણાય છે? જાણો ગરુડ પુરાણમાં જણાવેલું રહસ્ય

Garud Puran: હિંદુ ધર્મમાં જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધી કુલ સોળ સંસ્કારોનું વિધાન દર્શાવવામાં આવ્યું છે, જેમાંથી અંતિમ સંસ્કાર એટલે કે અંત્યેષ્ટિને સૌથી છેલ્લો અને મહત્વપૂર્ણ સંસ્કાર માનવામાં આવે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ નશ્વર સંસાર છોડીને પરલોક સિધાવે છે, ત્યારે તેના પાર્થિવ શરીરને પંચતત્વમાં વિલીન કરવા માટે અનેક પ્રકારના ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક અનુષ્ઠાન કરવામાં આવે છે. આ તમામ વિધાનોમાં મુખાગ્નિ આપવાની પ્રક્રિયાને સૌથી મુખ્ય અને અનિવાર્ય માનવામાં આવી છે. ગરુડ પુરાણમાં એ વાતનો વિસ્તારથી ઉલ્લેખ મળે છે કે, મુખાગ્નિ વિના દાહ સંસ્કારની પ્રક્રિયા અધૂરી ગણાય છે. આવો જાણીએ કે શાસ્ત્રો અને ગરુડ પુરાણ પ્રમાણે મુખાગ્નિ આપવા પાછળનું સાચું આધ્યાત્મિક અને વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય શું છે.

શું છે મુખાગ્નિનો અર્થ અને પ્રક્રિયા

હિંદુ ધર્મની માન્યતાઓ પ્રમાણે મનુષ્યનું શરીર પાંચ તત્વો-પૃથ્વી, જળ, અગ્નિ, વાયુ અને આકાશથી બનેલું છે. મૃત્યુ પછી આત્મા જ્યારે શરીરનો ત્યાગ કરે છે, ત્યારે આ ભૌતિક શરીરનો મોહ સમાપ્ત થઈ જાય છે. દાહ સંસ્કાર પહેલાં મૃતદેહને સ્નાન કરાવીને નવા વસ્ત્રો પહેરાવવામાં આવે છે અને તેના ચહેરા પર ચંદનનો લેપ લગાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ નજીકના સગાં અથવા મોટો પુત્ર જળથી ભરેલો કળશ ફોડીને મૃતદેહની પરિક્રમા કરે છે અને મુખ તરફથી અગ્નિ આપે છે, જેને મુખાગ્નિ કહેવામાં આવે છે.

ગરુડ પુરાણ પ્રમાણે મુખાગ્નિનું મહત્વ

ભૌતિક બંધનોમાંથી મુક્તિનું પ્રતીક

ગરુડ પુરાણ પ્રમાણે મુખાગ્નિ એ માત્ર શરીરને બાળવાની પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે આત્માને સાંસારિક મોહ-માયા, પારિવારિક બંધનો અને ભૌતિક શરીરથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત કરવાનો એક આધ્યાત્મિક માર્ગ છે.

વાણી અને પ્રાણનું વિસર્જન

સનાતન માન્યતામાં મુખને વાણી અને પ્રાણનું દ્વાર માનવામાં આવ્યું છે. મુખથી અગ્નિ આપવાનો અર્થ એ છે કે શરીરના આ દ્વારોથી પ્રાણોની ઊર્જાને બ્રહ્માંડીય ઊર્જા એટલે કે અગ્નિ તત્વમાં વિલીન કરવામાં આવી રહી છે.

આત્માની ગતિ અને નવો માર્ગ

એવું માનવામાં આવે છે કે યોગ્ય વિધિ-વિધાનથી આપવામાં આવેલી મુખાગ્નિથી મૃત આત્માને શાંતિ મળે છે અને તે કોઈ પણ બાધા વગર પોતાના આગામી લોક કે પુનર્જન્મની યાત્રા તરફ આગળ વધે છે.

સૂર્યાસ્ત પછી અંતિમ સંસ્કાર કરવા વર્જિત

શાસ્ત્રો પ્રમાણે રાત્રે અથવા સૂર્યાસ્ત પછી અંતિમ સંસ્કાર કરવા વર્જિત માનવામાં આવ્યા છે. માન્યતા છે કે રાત્રિના સમયે નકારાત્મક ઊર્જાઓ હાવી રહે છે, જેના કારણે આત્માને પરલોકમાં કષ્ટ મળી શકે છે. સૂર્યની ઉપસ્થિતિ (દિવસના સમય)ને આત્માની મુક્તિ અને ચેતના માટે અનુકૂળ માનવામાં આવી છે.

મૃતદેહને એકલો ન છોડવો

જો કોઈ વ્યક્તિનું મૃત્યુ રાત્રે થાય છે, તો મૃતદેહને એકલો છોડવામાં નથી આવતો અને તેની પાસે ધાર્મિક પાઠ કે ઈશ્વરનું નામ લેવામાં આવે છે, જેથી દિવંગત આત્માને શાંતિ મળી શકે.