કેમ દીકરીઓ માતા-પિતાને મુખાગ્નિ નથી આપતી? ગરુડ પુરાણમાં આપેલો છે આ સવાલનો જવાબ

Garud Puran: આપણે સૌ ક્યારેક ને ક્યારેક કોઈના અંતિમ સંસ્કારમાં ચોક્કસ ગયા હોઈશું. ત્યાં તમે જોયું હશે કે મૃત વ્યક્તિની ચિતાને મુખાગ્નિ તેમના પરિવારના સભ્યો જ આપે છે. પરંતુ શું તમે ક્યારેય એ વાત પર ધ્યાન આપ્યું છે કે આ કાર્ય સામાન્ય રીતે કોઈ પુરુષ દ્વારા જ કરવામાં આવે છે? ભલે મૃત વ્યક્તિનું એકમાત્ર સંતાન દીકરી જ કેમ ન હોય, છતાં પણ તેને આ અધિકારથી વંચિત રાખવામાં આવે છે અને પરિવાર કે સગા-સંબંધીઓમાંથી અન્ય કોઈ પુરુષને આ જવાબદારી સોંપવામાં આવે છે.

આ બાબતને લઈને ઘણીવાર લોકોના મનમાં સવાલ ઉઠતો હોય છે કે આખરે આની પાછળ ધાર્મિક કારણો શું છે? તમને જણાવી દઈએ કે, આ પ્રથા સાથે જોડાયેલા કેટલાક ઉલ્લેખો આપણા ધાર્મિક ગ્રંથો, ખાસ કરીને ગરુડ પુરાણમાં જોવા મળે છે.

સનાતન ધર્મમાં દીકરીને દેવીનું સ્વરૂપ માનવામાં આવી છે અને તેનું અપમાન કે તેના પર થતી હિંસાને અધર્મ ગણાવાઈ છે. આવી સ્થિતિમાં એ સવાલ ઊઠવો સ્વાભાવિક છે કે, જ્યારે દીકરી આટલી પૂજનીય છે, તો તેને મુખાગ્નિ આપતા કેમ રોકવામાં આવે છે?

કેમ દીકરીઓ માતા-પિતાને મુખાગ્નિ નથી આપતી?

ગરુડ પુરાણ પ્રમાણે અંતિમ સંસ્કારની ક્રિયાઓ મુખ્યત્વે દીકરા દ્વારા જ સંપન્ન કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેને મોક્ષ અને સ્વર્ગની પ્રાપ્તિમાં સહાયક માનવામાં આવ્યો છે. જોકે, તેમાં એ વાતનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે આ ક્રિયાઓ કરવાનો અધિકાર માત્ર દીકરા પૂરતો જ મર્યાદિત નથી.

ગરુડ પુરાણમાં વર્ણિત ભગવાન વિષ્ણુ અને ગરુડ વચ્ચેના સંવાદ પ્રમાણે મૃત વ્યક્તિનો દીકરો, પૌત્ર, ભાઈ, ભાઈનું સંતાન અથવા તે જ કુળ, ગોત્ર કે પરિવારનો કોઈ પણ પુરુષ સભ્ય અંતિમ સંસ્કાર કરવાનો અધિકારી હોય છે. જો આમાંથી કોઈ પણ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો પરિવારના અન્ય સંતાનો પણ આ કર્તવ્ય નિભાવી શકે છે. વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં જ્યારે પરિવારમાં કોઈ પણ પુરુષ સભ્ય હાજર ન હોય, ત્યારે સ્ત્રીને પણ અંતિમ સંસ્કારની ક્રિયાઓ કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત જો કોઈ વ્યક્તિનું કોઈ સગા-સંબંધી ન હોય, તો તે વિસ્તારના શાસકને તેના અંતિમ સંસ્કાર કરવાનો અધિકાર પ્રાપ્ત થાય છે.

કેટલાક ધર્મશાસ્ત્રોમાં એવો પણ ઉલ્લેખ મળે છે કે, પ્રાચીન માન્યતાઓ પ્રમાણે મહિલાઓનો સ્મશાનમાં પ્રવેશ વર્જિત માનવામાં આવતો હતો. જોકે, આ પરંપરાઓ સમય અને સમાજની સાથે બદલાતી રહી છે. આથી આ વિષય આસ્થા, પરંપરા અને વ્યક્તિગત વિચારો સાથે જોડાયેલો છે. આજના સમયમાં ઘણા પરિવારો આ પરંપરાઓમાં પરિવર્તન લાવીને દીકરીઓને પણ અંતિમ સંસ્કારનો અધિકાર આપી રહ્યા છે.

વંશ અને ગોત્રની વ્યવસ્થા

ગરુડ પુરાણ પ્રમાણે લગ્ન પછી દીકરીનું ગોત્ર બદલાઈ જાય છે. તે બીજા પરિવાર (સાસરી પક્ષ)નો હિસ્સો બની જાય છે અને તે ગોત્રના પિતૃઓની જવાબદારી ઉઠાવે છે. ટેકનિકલ રીતે તે પોતાના માતા-પિતાના ગોત્રથી અલગ થઈ જાય છે, તેથી પ્રાચીન સમયમાં તેને પિયરમાં મુખાગ્નિ આપવાનો અધિકાર આપવામાં નહોતો આવતો.

શું આજના સમયમાં દીકરીઓ મુખાગ્નિ આપી શકે છે?

રામાયણનો સંદર્ભ

જો ઈતિહાસ અને શાસ્ત્રોને ઊંડાણપૂર્વક જોવામાં આવે તો માતા સીતાએ રાજા દશરથનું પિંડદાન (ગયા જીમાં) કર્યું હતું, જેને ખુદ રાજા દશરથના આત્માએ સ્વીકાર્યું હતું. આ ઘટના પરથી સાબિત થાય છે કે દીકરીઓ પણ આ અધિકાર ધરાવે છે.

આધુનિક સમાજ

વર્તમાન સમયમાં દીકરીઓ દરેક જવાબદારી ખભેથી ખભો મિલાવીને ઉઠાવી રહી છે. ઘણા પ્રસંગોએ એકમાત્ર દીકરીઓ અથવા દીકરાની ગેરહાજરીમાં દીકરીઓએ પૂરા રીત-રિવાજો સાથે માતા-પિતાના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા છે, જેને સમાજ અને વિદ્વાન પંડિતોએ પણ સહર્ષ સ્વીકાર્યું છે.