5 મુદ્દે અમેરિકા-ઈરાન રાજી થઈ જાય તો મિડલ ઈસ્ટનું ભયાનક યુદ્ધ એકઝાટકે અટકી જશે

America-Iran War: અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલો તણાવ અને યુદ્ધ વચ્ચે હવે બંને દેશો પર શાંતિ સમજૂતી માટે દબાણ વધી રહ્યું છે. યુદ્ધની શરૂઆત બાદથી અત્યાર સુધીમાં સીઝફાયરના અંતિમ તબક્કામાં બંને પક્ષો પાસે વધુ વિકલ્પો નથી બચ્યા. ઈસ્લામાબાદમાં થયેલી લાંબી ચર્ચા છતાં કોઈ અંતિમ સમજૂતી નથી થઈ શકી, પરંતુ બંને પક્ષોએ બીજા રાઉન્ડની વાટાઘાટો માટેના દ્વાર ખુલ્લા રાખ્યા છે.

એક અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે રાજદ્વારી સ્તર પર એક એવા 'ફોર્મ્યુલા' પર ચર્ચા ચાલી રહી છે, જેને અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને તેહરાન બંને પોતાની 'ઐતિહાસિક જીત' તરીકે રજૂ કરી શકે. અમેરિકા માટે આ સમજૂતી અત્યંત જરૂરી બની છે કારણ કે યુદ્ધને કારણે વધતી જતી મોંઘવારી અને ઈંધણના ભાવ આસમાને પહોંચતા અર્થતંત્ર પર મોટી અસર પડી રહી છે. બીજી તરફ ઈરાન પણ ભારે દબાણ હેઠળ છે. છેલ્લા 39 દિવસથી ચાલી રહેલા સચોટ હુમલાઓમાં તેના અંદાજે 13,000 જેટલા ઠેકાણાઓ તબાહ થયા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ ભીષણ બોમ્બમારો અને સપ્લાય ચેઈન ખોરવાવાને કારણે ઈરાન હવે વધુ સંઘર્ષ ખેંચવાની સ્થિતિમાં નથી. આવી સ્થિતિમાં હવે બંને દેશો સન્માનજનક રીતે પીછેહઠ કરવા માટે કોઈ વચગાળાના માર્ગની શોધમાં છે.

પ્રસ્તાવિત કરારમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલવા, પરમાણુ સંવર્ધન પર પ્રતિબંધ અને યુરેનિયમ ભંડારનું સંચાલન જેવા પ્રમુખ મુદ્દા સામેલ છે. ઈઝરાયલ અને લેબનોન સંબંધિત મુદ્દાઓને અલગ રાખીને, સીધી દ્વિપક્ષીય પ્રગતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. ટ્રમ્પ તેને પરમાણુ જોખમ ઘટાડતી જીત તરીકે દર્શાવવા માંગે છે, જ્યારે ઈરાન પોતાના સાર્વભૌમત્વ અને પ્રતિરોધક ક્ષમતા બચાવવાનો દાવો કરી રહ્યું છે.

સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ સૌથી મોટી શરત

અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે શાંતિ કરારની પહેલી સૌથી મોટી શરત હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને સ્વતંત્ર રીતે ટ્રાફિક માટે ફરીથી ખોલવાની છે. ઈરાન જાણે છે કે ચીન જેવા દેશો પર દબાણ ઓછું કરવા માટે તેણે ટ્રાફિકને મંજૂરી આપવી પડશે. બંને પક્ષો હવે ફક્ત આ મુદ્દાની વિશિષ્ટતાઓ પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે.

પરમાણુ સંવર્ધન પર ખેંચતાણ

અહેવાલ પ્રમાણે પરમાણુ સંવર્ધન (Nuclear Enrichment) પર પ્રતિબંધના સમયગાળાને લઈને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ખેંચતાણ યથાવત છે. ઈરાન આ પ્રતિબંધ માત્ર પાંચ વર્ષ માટે રાખવાની માંગ કરી રહ્યું છે, જ્યારે અમેરિકા આ મર્યાદા વધારીને 20 વર્ષ સુધી લઈ જવા મક્કમ છે. જોકે, બંને દેશો વચ્ચે મડાગાંઠ ઉકેલવા માટે કોઈ વચગાળાનો માર્ગ એટલે કે મધ્યમ માર્ગ કાઢવા પર સહમતી બની શકે છે.

આ ઉપરાંત ઈરાન પાસે રહેલું 60% સમૃદ્ધ યુરેનિયમને રશિયા મોકલવા અથવા IAEA ની દેખરેખ હેઠળ નાશ કરવા પર વિચાર કરવામાં આવી રહ્યો છે.

લેબનોન પર અલગથી વાતચીત

અહેવાલમાં એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે શાંતિ મંત્રણામાં ઈઝરાયલ અને લેબનોન, હિઝબુલ્લાહ અને અન્ય પ્રોક્સી જૂથોને લગતા મુદ્દાઓને ચર્ચાનો એક અલગ વિષય બનાવવામાં આવ્યો છે. લેબનીઝ સરકાર અને ઈઝરાયલ વચ્ચે સીધી વાતચીત શરૂ થઈ ગઈ છે, પરંતુ હિઝબુલ્લાહનું હથિયાર ફેંકવું હાલમાં અશક્ય લાગે છે. અમેરિકા અને ઈરાન આ જટિલ મુદ્દાને અલગ રાખીને પોતાના દ્વિપક્ષીય સંબંધોને આગળ વધારવા માંગે છે, જેથી યુદ્ધનો વિસ્તાર રોકી શકાય. 

રિપોર્ટમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે, આ કરાર તેમના ઘરેલુ રાજકારણ માટે જીવનરેખા છે. યુએસમાં ફુગાવા અને ગેસના વધતા ભાવે તેમના સમર્થકોમાં રોષ ભભૂકી ઉઠ્યો છે. ટ્રમ્પ એક એવો સોદો ઇચ્છી રહ્યા છે જેને તેઓ 2015ના ઓબામા યુગના કરાર કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાવી શકે. તેઓ એવું દર્શાવવા માંગે છે કે તેમણે ઈરાનના પરમાણુ માળખાને કાયમ માટે ક્ષતિગ્રસ્ત કરી દીધું છે.

અમેરિકાની ઘરેલુ જરૂરિયાત

રિપોર્ટમાં એ પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે અમેરિકન પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માટે આ કરાર તેમના ઘરેલુ રાજકારણ માટે સંજીવની જેવો છે. અમેરિકામાં મોંઘવારી અને ગેસના વધતા ભાવે તેમના સમર્થકોમાં નારાજગી ઊભી કરી છે. ટ્રમ્પ એક એવો સોદો ઈચ્છી રહ્યા છે જેને તેઓ 2015ના ઓબામા યુગના કરાર કરતાં શ્રેષ્ઠ ગણાવી શકે. તેઓ એવું દર્શાવવા માંગે છે કે તેમણે ઈરાનના પરમાણુ માળખાને કાયમ માટે ક્ષતિગ્રસ્ત કરી દીધું છે.

ઈરાનને ભવિષ્યની ચિંતા

ઈરાને ભીષણ હવાઈ હુમલા છતાં હાર નથી માની, પરંતુ તેની લશ્કરી અને વહીવટી શક્તિ નબળી પડી છે. આયાતુલ્લાહ ખામેનેઈની હત્યા બાદ નેતૃત્વને લઈને અનિશ્ચિતતા અને IRGC કમાન્ડરોની હત્યા તેહરાન માટે એક મોટો પડકાર છે. ભલે IRGC એ આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનેઈના સ્થાને તેમના દીકરા મોજતબા ખામેનેઈને સુપ્રીમ લીડર તરીકે નિયુક્ત કરી દીધા છે, પરંતુ તેઓ હજુ સુધી જાહેરમાં જોવા મળ્યા નથી, કે એવું સાબિત થયું નથી કે તેઓ સભાન છે. ઈરાની સરકાર આ કરાર દ્વારા પોતાને સુરક્ષિત કરવા અને તેના અર્થતંત્રને તૂટી પડવાથી રોકવા માટે કરી રહી છે, જેથી ભવિષ્ય માટે સતર્ક રહે. 

આ પણ વાંચો: અમેરિકાના પ્રતિબંધો વચ્ચે રશિયાની મોટી જાહેરાત, અમે ભારતને અનલિમિટેડ તેલ આપવા તૈયાર છીએ

રિપોર્ટમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે, શાંતિ સમજૂતી હેઠળ ટ્રમ્પ ભલે ઈરાનની પરમાણુ બોમ્બ બનાવવાની ક્ષમતા ઘટાડવામાં સફળ રહે, પરંતુ યુદ્ધની ભયાનક તબાહીએ ઈરાની શાસનના કટ્ટરપંથી જૂથમાં એક અલગ જ વિચારધારાને જન્મ આપ્યો છે. ઈરાનના કટ્ટરપંથીઓમાં હવે એ ધારણા વધુ મજબૂત બની છે કે ભવિષ્યમાં દેશની સુરક્ષા અને અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે પરમાણુ હથિયાર જ એકમાત્ર રસ્તો છે.