જાહેર આરોગ્ય અને અર્થતંત્ર માટે ગંભીર ખતરો: ક્ષતિયુક્ત પ્લાનિંગ

- શહેરોમાં વરસાદને કારણે પાણીનો ભરાવો ભારે તારાજી

- શહેરીકરણમાં આડેધડ બાંધકામો પાણીને વહી જવા માટે અવરોધો સર્જે છે

ભારતમાં શહેરી પૂર એક વધતી જતી સમસ્યા બની ગઈ છે. મુંબઈ, હૈદરાબાદ, ચેન્નાઈ, અમદાવાદ, ગુડગાંવ, પુણે, જયપુર, ભોપાલ, ઇન્દોર, લખનૌ અને બેંગલુરુ જેવા મુખ્ય શહેરો લગભગ દર વર્ષે પૂરનો સામનો કરે છે. જયપુરમાં તાજેતરના વરસાદે જૂના રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા, જેમાં એક જ દિવસમાં ૧૧૦ મીમીથી વધુ વરસાદ નોંધાયો છે.

ભારતના ઘણા રાજ્યોમાં આ ચોમાસાની ઋતુમાં સામાન્ય સરેરાશ કરતાં ૨૦ ટકાથી વધુ ભારે વરસાદ અને પૂરનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. છેલ્લા ૩૦ વર્ષ કરતાં છેલ્લા દાયકામાં ૬૪ ટકાથી વધુ ભારતીય જિલ્લાઓમાં ભારે વરસાદના દિવસો વધુ રહ્યા છે. જોકે, માનવ પ્રવૃત્તિઓ નબળી જમીન-ઉપયોગ નીતિઓ, અપૂરતી ઘન કચરા વ્યવસ્થાપન અને અપૂરતી વરસાદી પાણીના નિકાલ પ્રણાલીઓ દ્વારા આ સમસ્યાને વધારે છે, જે બધા શહેરી વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવાની સમસ્યામાં વધારો કરે છે. શહેરી પૂર ત્રણ મુખ્ય પરિબળોને કારણે થાય છે - હવામાનશાસ્ત્ર, જળવિજ્ઞાાન અને માનવ પરિબળો.

માનવીય પરિબળોમાં જમીનના ઉપયોગમાં ફેરફાર, શહેરીકરણને કારણે સપાટી સીલ (જે વહેણમાં વધારો કરે છે), પૂરના મેદાનોનું અતિક્રમણ અને પૂરના પ્રવાહમાં અવરોધ, શહેરી ગરમી ટાપુની અસર (જે શહેરી વિસ્તારોમાં અને તેની આસપાસ વરસાદમાં વધારો કરે  છે.) નેશનલ ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ અર્બન અફેર્સ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે છેલ્લા ૪૦ વર્ષોમાં મુખ્ય ભારતીય શહેરોએ તેમના ૭૦-૮૦ ટકા જળસ્ત્રોતો ગુમાવ્યા છે. આના પરિણામે કુદરતી જળ સંગ્રહ ક્ષમતામાં ઘટાડો થયો છે, સપાટી પર વહેણ વધ્યું છે અને કુદરતી જળ ચક્રમાં વિક્ષેપ પડયો છે. ભારતના શહેરોમાં પાણી પુરવઠા, ગટર અને વરસાદી પાણીના નિકાલમાં સામેલ વિવિધ વિભાગો વચ્ચે સંકલનનો અભાવ છે.

શહેરી પૂરને ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ગંભીર ખતરો ગણાવતા, વિશ્વ બેંકના અહેવાલમાં કહેવાયું કે આ કુદરતી આપત્તિ ભારતમાં વાર્ષિક આશરે ચાર બિલિયન ડોલરનું નુકસાન કરે છે. આ આંકડો ૨૦૩૦ સુધીમાં વધીને પાંચ બિલિયન ડોલર થવાનો અંદાજ છે. અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે ભારત તેના જીડીપી (૨૦૧૮)ના લગભગ ૦.૭ ટકા શહેરી માળખાગત સુવિધાઓ અને સેવાઓ પર ખર્ચ કરે છે, જે અન્ય દેશો કરતા ઘણું ઓછું છે. ૨૦૫૦ સુધીમાં જરૂરી શહેરી માળખાગત સુવિધાઓનો ૫૦ ટકાથી વધુ હજુ પણ નિર્માણ કરવાનો બાકી છે, તેથી ભારત પાસે સ્થિતિસ્થાપક શહેરી માળખાગત સુવિધાઓના વિકાસને આગળ વધારવાની નોંધપાત્ર તક છે.

પૂર પછી તરત જ ખોરાક અને પાણીજન્ય રોગો જેમ કે ગેસ્ટ્રોએન્ટેરિટિસ અને ચેપી ઝાડાનું પ્રમાણ વધે છે. શહેરી પૂર પછી ઝાડા, મેલેરિયા, ટાઇફોઇડ અને તીવ્ર એન્સેફાલીટીસ જેવા વાહક અને પાણીજન્ય રોગો ઝડપથી વધે છે. પૂર આરોગ્ય પ્રણાલીઓને પણ ગંભીર અસર કરે છે. પટણામાં પૂરને કારણે મેલેરિયા અને ઝાડાના કેસોમાં તીવ્ર વધારો થયો, જ્યારે મુંબઈમાં પૂરને કારણે લેપ્ટોસ્પાયરોસિસનો ફાટી નીકળ્યો. વધુમાં, આઘાત, ચિંતા, તણાવ અને વ્યક્તિગત સામાનના નુકસાનનો અનુભવ અસરગ્રસ્ત લોકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે.

આ પડકારનો સામનો કરવા માટે, ભારતીય શહેરોએ પ્રતિક્રિયાશીલ પગલાંથી સક્રિય પૂર જોખમ વ્યવસ્થાપન તરફ આગળ વધવું પડશે. આ માટે, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ દ્રષ્ટિ અને આયોજન સાથે નક્કર પગલાં લેવા પડશે. કુદરતી ભીનાશક જમીનોનું પુનઃસ્થાપન, શહેરી જંગલોનું નિર્માણ અને જળાશયોના પુનર્જીવિતકરણ જેવા પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલોનો અમલ કરવાથી કુદરતી પાણીનું શોષણ વધી શકે છે અને પાણીનો ભરાવો ઓછો થઈ શકે છે.

શહેરી પૂરની ઘટનાઓનો સામનો કરવા અને તેને ઘટાડવા માટે, રાજ્યોએ તેમની એજન્સીઓ અને ભારત સરકારની એજન્સીઓ વચ્ચે યોગ્ય સંકલન સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. વધુ વરસાદની સંભાવના ધરાવતા રાજ્યોએ આપત્તિ પૂર્વેના આયોજન પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ અને આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડાને આપત્તિ જોખમ વ્યવસ્થાપનનો આવશ્યક ઘટક બનાવવો જોઈએ. કેન્દ્ર સરકારે શહેરી પૂરનો સામનો કરવા માટે શહેરોની નાણાંકીય ટકાઉપણું સુનિશ્ચિત કરવા માટે નક્કર પ્રયાસો કરવા જોઈએ.

શહેરોએ તેમની જમીની વાસ્તવિકતાઓના આધારે તેમની આબોહવા કાર્ય યોજનાઓ (ભછઁજ) તૈયાર કરવી જોઈએ. એકવાર ભછઁજ  તૈયાર થઈ જાય, પછી વહીવટીતંત્રે ખાતરી કરવી જોઈએ કે તેનો દર વર્ષે અમલ પણ થાય. છત પર વરસાદી પાણીના સંગ્રહ ટાંકીઓનો ઉપયોગ કરીને પૂરના જોખમો ઘટાડી શકાય છે જે મોટા પ્રમાણમાં પાણીનો સંગ્રહ કરી શકે છે. 

કેટલાક ખુલ્લા વિસ્તારોને પાણીના અવરોધ તળાવ તરીકે પણ ડિઝાઈન કરી શકાય છે. હોંગકોંગે હાલના ડ્રેઇન્સને અપગ્રેડ કરીને અને ૭ કિમી નવા બોક્સ કલ્વર્ટ બનાવીને ૧૦૦,૦૦૦ ઘન મીટરની ક્ષમતા ધરાવતી તાઈ હેંગ સ્ટોર્મ વોટર સ્ટોરેજ ટાંકી નામની એક વિશાળ ભૂગર્ભ સંગ્રહ યોજના શરૂ કરી છે.

ચીનનો સ્પોન્જ સિટી કાર્યક્રમ અમલમાં મૂકી શકાય છે, જે કુદરતી જળ ચક્રની નકલ કરીને શહેરી પૂર સ્થિતિસ્થાપકતામાં નોંધપાત્ર વધારો કરી શકે છે. આ અભિગમમાં વરસાદી પાણીને શોષવા અને ફિલ્ટર કરવા માટે પારગમ્ય સપાટીઓ, વરસાદી બગીચાઓ અને બાયોસ્વેલ બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

ભારત સિંગાપોરને અનુસરીને પાણીની ગુણવત્તા અને પૂરનું નિરીક્ષણ કરવા માટે સેન્સરનો ઉપયોગ પણ કરી શકે છે, પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોને ઘટાડી શકે છે. ડ્રેનેજ સિસ્ટમમાં સ્માર્ટ સેન્સર પાણીના સ્તર અને પ્રવાહ દર પર રીઅલ-ટાઇમ ડેટા પ્રદાન કરી શકે છે, જેનાથી સક્રિય પૂર વ્યવસ્થાપન શક્ય બને છે.

કોલકાતાના પૂર્વ કોલકાતા વેટલેન્ડ્સ કુદરતી રીતે દરરોજ ૭૫૦ મિલિયન લિટર ગંદા પાણીને ટ્રીટ કરે છે અને પૂર સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. ભારતના ટોચના ૧૦ પૂરગ્રસ્ત શહેરોમાં વ્યાપક વેટલેન્ડ પુનઃસ્થાપન કાર્યક્રમોનો અમલ લાખો શહેરી રહેવાસીઓને પૂરથી રક્ષણ પૂરું પાડી શકે છે અને દર વર્ષે પૂરના નુકસાનમાં કરોડો રૂપિયા બચાવી શકે છે.

શહેરી સ્થાપત્યમાં ઉભા જંગલોને એકીકૃત કરવાથી વરસાદી પાણીના વહેણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે, સાથે સાથે હવાની ગુણવત્તા અને જૈવવિવિધતામાં પણ સુધારો થઈ શકે છે. આ લીલી ઇમારતો દ્વારા લગભગ ૭૦ ટકા વરસાદી પાણી શોષી શકાય છે, જેનાથી ડ્રેનેજ સિસ્ટમ પર દબાણ ઓછું થાય છે અને શહેરી પૂરની અસર ઓછી થાય છે.

તેમાં કોઈ શંકા નથી કે શહેરી પૂર ભારતમાં એક ગંભીર પડકાર છે, જેના માટે માળખાકીય અને બિન-બાળખાકીય પગલાં બંનેનો સમાવેશ કરતી બહુપક્ષીય અભિગમની જરૂર છે. ભારત સરકારે રાજ્ય અને સ્થાનિક સરકારો સાથે મળીને ટકાઉ પાણી વ્યવસ્થાપન પદ્ધતિઓ, સમુદાય ભાગીદારી અને મજબૂત નીતિ માળખા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ વધારીને, વાદળી લીલા માળખાને પ્રોત્સાહન આપીને, વરસાદી પાણીના સંગ્રહને પ્રોત્સાહન આપીને અને શહેરી વિકાસનું નિયમન કરીને, આ પગલાં શહેરી પૂરની અસરો ઘટાડી શકે છે અને શહેરી વિસ્તારોની પૂર સ્થિતિસ્થાપકતામાં પણ વધારો કરી શકે છે. જેમ જેમ દેશ શહેરીકરણ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, તેમ તેમ શહેરી પૂરના ઉભરતા પડકારોનો સામનો કરવા માટે સતત પ્રયાસો અને અનુકૂલનશીલ વ્યૂહરચનાઓ મહત્વપૂર્ણ બનશે.

- ડો. મહાવીર ગોલેછા

(લંડન સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સમાં તાલીમ પામેલા આરોગ્ય અર્થશાસ્ત્રી છે)