ગુણવત્તા નિયમનની નોબત .

આપણા દેશમાં ગુણવત્તા એ કાયમી સમસ્યા છે. ભારતીય ઉત્પાદકોને હજુ એ વાત સમજાતી નથી કે આ દુનિયા તમારા ઉત્પાદનોની ગુલામ છે, તમારી ચાલાકીઓની નહિ. બે લોકપ્રિય ભારતીય મસાલા બ્રાન્ડ્સમાં કેન્સર પેદા કરતા જંતુનાશકોની શોધને લઈને વિદેશોમાં જે હોબાળો થયો છે તે ફરી એકવાર દેશમાં ખાદ્ય અને ઔષધ નિયમનના નબળા ધોરણોની સમસ્યા સામે લાવે છે. પાન મસાલામાં પણ ખતરનાક ઝેરી તત્ત્વોની ઓળખ થઈ છે. નોંધપાત્ર ભારતીય વસ્તી ધરાવતા હોંગકોંગ અને સિંગાપોરમાં ભારતીય બ્રાન્ડેડ મસાલાના વેચાણ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. હોંગકોંગના સેન્ટર ફોર ફૂડ સેફ્ટીએ એક અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું કે ત્રણ ભારતીય મસાલા અને અન્ય એક મસાલામાં ઇથિલિન ઓક્સાઈડની હાજરી હોવાનું જણાવાયા બાદ આ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. સામાન્ય તપાસમાં આ હકીકત સામે આવી છે. ભારતીય ઉત્પાદનો અને તેના નિકાસકારો માટે આ મોટો આઘાત છે.

ભારતીય ખાણી-પીણીની આ પહેલી ઘટના નથી કે જેના પર અન્ય દેશોમાં રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી દ્વારા બ્રાન્ડ પર પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હોય. ગયા વર્ષે, યુએસ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશને એમડીએચના ખાદ્ય ઉત્પાદનોમાં સૅલ્મોનેલા બેક્ટેરિયા મળી આવ્યા પછી તેને પાછા લેવાનું કહ્યું હતું. ભારત વિશ્વમાં મસાલાનો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ છે અને તેથી વાણિજ્ય મંત્રાલયે સિંગાપોર અને હોંગકોંગ પાસેથી વિગતવાર અહેવાલ મંગાવ્યો અને નિકાસકાર કેન્દ્રમાં તપાસ શરૂ કરી હતી. આ સાથે, મસાલા બોર્ડે સિંગાપોર અને હોંગકોંગ મોકલવામાં આવતા મસાલામાં ઇથિલિન ઓક્સાઇડના અવશેષોનું ફરજિયાત પરીક્ષણ કરવાની વ્યવસ્થા કરી છે. આ એક સામાન્ય પ્રથા બની રહી છે. સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ જેમ કે એનજીઓ અથવા અન્ય દેશોના નિયમનકારી અને નિરીક્ષણ સત્તાવાળાઓને ભારતીય ખોરાક અને ફાર્માસ્યુટિકલ ઉત્પાદનોમાં સમસ્યા જોવા મળે છે જ્યારે ભારતીય નિયમનકારોએ તેમને પાસ કર્યા છે. ભારતમાં કૃષિ ઉત્પાદનો ઓર્ગેનિક ર્હોવાના પ્રમાણપત્રો પણ શું ઉદાર ધોરણોથી આપવામાં આવે છે?

અગાઉ ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) તે સમયે એક્શનમાં આવી હતી જ્યારે સ્વિસ તપાસ સંસ્થા પબ્લિક આઈએ ખુલાસો કર્યો હતો કે ફૂડ મલ્ટીનેશનલ નેસ્લે એશિયા, લેટિન અમેરિકા અને આફ્રિકામાં વેચાતા બેબી ફૂડમાં વધારાની ખાંડ ઉમેરી રહી છે. અત્યંત સાવધાનીના એક દુર્લભ ઉદાહરણમાં, તેણે ૨૦૧૫માં લોકપ્રિય ઇન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સ બ્રાન્ડ મેગીમાં સીસાના દૂષણને લઈને તે જ કંપની પર કાર્યવાહી કરી હતી. તાજેતરમાં, એક સંસ્થાના ઘટસ્ફોટને પગલે, FSSAI એ ઈ-કોમર્સ વેબસાઇટ્સને ચેતવણી આપી હતી કે બોર્નવિટા જેવા ઉત્પાદનોને હેલ્થ અને એનર્જી ડ્રિંક્સ તરીકે દર્શાવીને વેચવા નહીં.

આ આદેશ નેશનલ કમિશન ફોર પ્રોટેક્શન ઓફ ચાઈલ્ડ રાઈટ્સ દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસ બાદ જાણવા મળ્યું છે કે બોર્નવિટાનું વર્ષોથી બાળકો માટે માર્કેટિંગ કરવામાં આવે છે, તેમાં શુગર લેવલ સ્વીકાર્ય સ્તરથી વધુ હતું. ગયા વર્ષે, ભારતમાં બનેલા કફ સિરપને કારણે ગેમ્બિયા, કેમરૂન અને ઉઝબેકિસ્તાનમાં ૧૪૦ બાળકોના મોત થયા હતા. આવી સ્થિતિમાં, તે આશ્ચર્યજનક નથી કે પતંજલિ જૂથ વતી ભ્રામક જાહેરાતોના કેસની સુનાવણી કરી રહેલી સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને રોજિંદા વપરાશની ઉપભોક્તા ચીજવસ્તુઓ બનાવતી અન્ય કંપનીઓ, ખાસ કરીને બાળકોના ઉત્પાદનો બનાવતી કંપનીઓને ખોટી જાહેરાતો કરવાથી રોકવા માટે નિર્દેશ આપ્યો છે.

ઘરેલું નિયમનની નિષ્ફળતા જાહેર આરોગ્ય સમસ્યાઓ અને ફૂડ પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગ માટેની સંભાવનાઓ પર અસર કરે છે. હવે જ્યારે ભારત આવકની શૃંખલામાં આગળ વધ્યું છે, ત્યારે પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું બજાર પણ વધી રહ્યું છે. આ ક્ષેત્ર ૨૦૧૮થી વૃદ્ધિ હાંસલ કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં, મજબૂત ધોરણો અને નિયમનની જરૂર છે. ભારતમાં બાળકોમાં ડાયાબિટીસના કેસ વધી રહ્યા છે અને તેના કારણે પણ એફએસએસઆઈએ પ્રોસેસ્ડ ફૂડમાં ખાંડની માત્રા પર નજર રાખવી જોઈએ. આ સાથે ભારતમાં કૃષિ પેદાશોની વિપુલતાના કારણે નિકાસની વિશાળ સંભાવના છે. આવી સ્થિતિમાં, ભારતની ખાદ્ય નિકાસમાં કાર્સિનોજેન્સ અને અન્ય હાનિકારક પદાર્થોની હાજરી વિદેશમાં વેચાણની સંભાવનાઓ પર નકારાત્મક અસર કરશે. ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે મુખ્ય બજારો નોન-ટેરિફ અવરોધો વધારી રહ્યા છે. પ્રોસેસ્ડ ફૂડની નિકાસ સારી ગતિએ વધી રહી છે પરંતુ તેમાં વધુ વૃદ્ધિનો અવકાશ છે.