ઊર્જા સંકટ શું છે ? .

ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રના ઈરાન પરના હુમલાએ ઉર્જા બજારોને હચમચાવી નાખ્યા છે. યુએસ અને ઇઝરાયલી હુમલાના જવાબમાં, ઈરાને શિપિંગ ટ્રાફિકને ધમકી આપીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીને અસરકારક રીતે બંધ કરી દીધી, જેના કારણે વિશ્વના પેટ્રોલ-ડિઝલ અને કુદરતી ગેસના પુરવઠાનો પાંચમો ભાગ લગભગ રાતોરાત આફલાઇન થઈ ગયો. ત્યારથી બે અઠવાડિયામાં, પેટ્રોલિયમના ભાવ ૭૧ ડોલરથી વધીને ૧૦૦ પ્રતિ બેરલથી વધુ થઈ ગયા છે. સંઘર્ષ શરૂ થયો તે પહેલાં સરેરાશ એક દિવસમાં લગભગ ૧૦૦-૧૫૦ ટેન્કરો સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થતા હતા, જે પર્સિયન ગલ્ફ અને ઓમાનના અખાતમાંથી હિંદ મહાસાગરમાં લગભગ ૨૦ મિલિયન બેરલ લઈ જતા હતા. હવે, કેટલાક દિવસોમાં ટેન્કર ટ્રાફિક એક અંકમાં સમેટાઈ ગયો છે. સામુદ્રધુનીમાં અથવા તેની નજીક અઢાર જહાજો લશ્કરી હુમલાઓનો ભોગ બન્યા છે, અને ઈરાનના નવા સુપ્રીમ લીડર આયાતુલ્લાહ મોજતબા ખૌમેનીએ કહ્યું કે તેઓ આ માર્ગ સદંતર બંધ રાખવાની યોજના ધરાવે છે.  

કોઈ સ્પષ્ટ અંત ન દેખાતા, યુદ્ધની લાંબા ગાળાની અસરો અંગેના પ્રશ્નો સપાટી પર આવવા લાગ્યા છે. જ્યારે ઊર્જાના ભાવતાલની વાત આવે છે, ત્યારે યુદ્ધના સમયગાળા પર હવે ઘણો આધાર રહે છે. એવા સંકેતો છે કે સંઘર્ષ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહી શકે છે. વિવિધ દેશો દ્વારા તેની પ્રજાને યુદ્ધાન્ત અંગે આપવામાં આવતી હૈયાધારણા વ્યર્થ છે. અલબત, આજના પેટ્રોલિયમ ભાવ અભૂતપૂર્વ નથી. આ સદીમાં ઘણી વખત પ્રતિ બેરલ કિંમત ૧૦૦થી વધુ થઈ ગયા છ, તાજેતરમાં સન ૨૦૨૨ માં રશિયાના યુક્રેન પર આક્રમણ પછી ૧૯૭૦ ના દાયકાની શૈલીની ઉર્જા કટોકટીનો ભય પેદા કર્યો હતો.

વ્હાઇટ હાઉસ લગભગ નિયમિત રીતે જુદી જુદી રીતે ઈરાનના પરાજયનું બ્યુગલ બજાવે છે પણ તે હકીકત નથી એ સાબિત કરતી ઘટનાઓ પણ નિત્ય આકાર લે છે.

પેન્ટાગોન કહે છે કે ઈરાનની બિનશરતી શરણાગતિ નજીક છે, અને તેથી વર્તમાન ભાવ વધારો ક્ષણિક રહેશે. તેઓ ઈરાની નૌકાદળના પતન, રોકેટ હુમલામાં સતત ઘટાડો અને પ્રદેશમાં ડ્રોન હુમલામાં ઘટાડો એ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ માટે તોળાઈ રહેલી જીતના સંકેતો તરીકે દર્શાવે છે. પરંતુ જો યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વિજયની ઘોષણા કરે અને કાલે લડાઈનો અંત લાવે, તો પણ ભૌગોલિક રાજકીય અનિશ્ચિતતા અને બંધ તેલના કુવાઓ પાછા ઓનલાઈન કરવામાં અનિવાર્ય વિલંબ મહિનાઓ સુધી તેલના ભાવમાં વધારો રાખી શકે છે. જો યુએસ રાષ્ટ્રપ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ કાલે વિજયની ઘોષણા કરે અને લડાઈનો અંત લાવે, તો પણ ભૂ-રાજકીય અનિશ્ચિતતા અને બંધ તેલના કુવાઓ ફરીથી ઓનલાઈન કરવામાં અનિવાર્ય વિલંબને કારણે પેટ્રોલિયમ પેદાશોના ભાવ મહિનાઓ સુધી ઊંચા રહી શકે છે. 

પોતાના તરફથી, આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય પેટ્રોલિયમ ભાવ ઘટાડવા અને ટેન્કરોને ફરીથી સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર કરવા માટે અસાધારણ પગલાં લેવા તૈયાર છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ઉર્જા એજન્સીએ જાહેરાત કરી હતી કે સભ્ય દેશો તેમના વ્યૂહાત્મક ભંડારમાંથી ૪૦૦ મિલિયન બેરલ સુધી તેલ છોડશે - જે અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક તેલ ભંડાર છે, અને રશિયા દ્વારા યુક્રેન પર હુમલો કર્યા પછી છોડવામાં આવેલા તેલના જથ્થા કરતાં બમણાથી વધુ છે. ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે યુએસ નેવીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા ટેન્કરો સાથે જવા અને ડેવલપમેન્ટ ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન દ્વારા ૨૦ બિલિયન ડોલર સુધીના રિઈન્સ્યોરન્સ સાથે ટેન્કરોને આગળ મોકલવા માટે નિર્ર્દેશ આપવાની તૈયારી દર્શાવવામાઃ આવી છે. જે અત્યારે તો માત્ર એક વાર્તા છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે ભારત અને અન્ય દેશોને મધ્ય એપ્રિલ સુધી પ્રતિબંધિત રશિયન ઓઈલ ખરીદવાની છૂટ આપવી પડી છે.

મોટી શિપિંગ કંપનીઓમાં સામુદ્રધુનીમાંથી હજુ પણ અને અમેરિકન નૌકાદળ એસ્કોર્ટ કરે તો પણ જોખમી મુસાફરી કરવાની ઈચ્છા રાખતી નથી. દુનિયાના વિધવિધ રાષ્ટ્રવડાઓ આ પરિબળની ઉપેક્ષા કરી વચનોની લ્હાણી કરતા જોવા મળે છે. સામુદ્રધુની ૨૫ માઇલથી ઓછી પહોળી છે, જેમાં શિપિંગ બે સાંકડી દરિયાઈ લેન સુધી મર્યાદિત છે. આનાથી જહાજો આસપાસના ઊંચા મેદાનો પરથી હુમલાઓ માટે અત્યંત આસાન શિકાર બને છે, જે યમનમાં હુતી બળવાખોરોએ તાજેતરના વર્ષોમાં બાબ અલ-મંડેબમાં વારંવાર દર્શાવ્યું છે,  જે લાલ સમુદ્રને એડનના અખાત સાથે જોડતું સમાન દરિયાઈ અવરોધ બિંદુ છે. સંઘર્ષના પારદર્શક રાજકીય સમાધાનના અભાવે, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પરિવહનની સલામતીમાં વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે આખરે ઇરાની પ્રદેશ પર ભૂમિદળો તૈનાત કરવાની જરૂર પડી શકે છે જેથી મહત્ત્વપૂર્ણ શિપિંગ માર્ગ પર સતત હુમલાઓ અટકાવવામાં આવે.