નૌકાદળની નવી સફર .

ચાલુ ખાડી યુદ્ધને કારણે દરિયા કિનારે વસેલા દુનિયાના તમામ દેશો પોતાની નૌસેના માટે જાગૃત થઈ ગયા છે અને નૌકાદળની ક્ષમતા વધારવામાં લાગી ગયા છે. ભારત જોકે છેલ્લાં દસ વરસથી નૌકાદળને સર્વાધિક આધુનિક બનાવવામાં વ્યસ્ત છે. હવે પછીના સર્વ યુદ્ધ આકાશ રસ્તે જ લડાશે એ માન્યતા ખોટી પુરવાર થઈ છે. ખાડી યુદ્ધે લડયા વિના પણ ઈતર ઘણા દેશોને દર્પણસુખ આપ્યું છે અને સૌને પોતાની હેસિયતનું પરોક્ષ રીતે ભાન કરાવ્યું છે. દક્ષિણ-ચીની સમુદ્રના વિવાદ પછી ભારતે નૌસેનામાં ધરખમ ફેરફારો કર્યા છે જેમાંના મહત્ તો પ્રગટ છે.  ભારતીય નૌકાદળનો પ્રોજેક્ટ ૧૭-છ એ રૂપિયા ૪૫,૦૦૦ કરોડનો પ્રોજેક્ટ છે, જે સાત નીલગિરી-ક્લાસ ફ્રિગેટ્સ બનાવશે. આ ફ્રિગેટ્સ એન્ટી-એરક્રાફ્ટ, એન્ટી-સર્ફેસ અને એન્ટી-સબમરીન યુદ્ધ ક્ષમતાઓથી સજ્જ હશે. એટલે કે આકાશ, સમુદ્ર સપાટી અને ભૂમિ તથા સમુદ્રના પેટાળમાં પ્રહાર કરવાની વિઘાતક ક્ષમતાઓ ધરાવનાર હશે.

તે શિવાલિક ફ્રિગેટ્સના અદ્યતન પૂરક અને પ્રોજેક્ટ ૧૭-મ્ના પુરોગામી તરીકે સેવા આપશે. આ પ્રોજેક્ટ દ્વારા હમણાં જ ૈંશજી મહેન્દ્રગિરી નામક મહાકાય જહાજ નૌકાદળમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. આની સાથે છેલ્લા ૧૭ મહિનામાં છ ડિલિવરી પૂર્ણ થઈ છે. જોકે, તે પહેલાં તેને અનેક વિલંબનો સામનો કરવો પડયો હતો. ભારતના નિયંત્રક અને ઓડિટર જનરલ (ભછય્) એ જહાજોના બાંધકામ દરમિયાન અગાઉના યુદ્ધ જહાજ વર્ગોમાં કરવામાં આવેલા સેંકડો ડિઝાઇન ફેરફારો સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે. જહાજોની ડિલિવરીમાં વિલંબ થયો હતો, ભલે તે નામમાત્ર તૈયાર હતાં, કારણ કે તેમાં એન્જિન અને સેન્સર જેવા મહત્વપૂર્ણ ઘટકોનો અભાવ હતો. માત્ર સ્ટ્રકચરનો કોઈ અર્થ નથી.

આમ, જ્યારે આ પ્રોજેક્ટ્સ કાગળ પર તેમની કમિશનિંગ તારીખો પૂર્ણ કરે છે, ત્યારે જહાજનું અસ્તિત્વ લડાઇ માટે તૈયાર નહોતું. સન ૨૦૨૫ના ભછય્ રિપોર્ટમાં જાણવા મળ્યું કે નૌકાદળ સહાયક માળખાકીય સુવિધાઓ બનાવ્યા વિના આ પ્લેટફોર્મ્સને સામેલ કરી રહ્યું હતું. પ્રોજેક્ટ ૧૭છમાં મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ ૭૫% સ્વદેશી ઘટકોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ ઘણા મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટકો આયાત કરવામાં આવ્યા હતા, એટલે કે એ માટેનો વિદેશી સામાન બહુ વિલંબથી આવે છે જે આ જહાજોના અંતિમ એકીકરણને અટકાવે છે. હાલમાં, ભારત દરેક જહાજનો મોટાભાગનો ભાગ જાતે જ બનાવી શકે છે, પરંતુ સમયરેખા પર પૂરતો અંકુશ નથી સ્વનિર્મિત સાધન સામગ્રી બહુ મોડી પહોંચે છે. વળી, એનું ગુણવત્તા નિયંત્રણ અને ક્વચિત રિપ્લેસમેન્ટ બહુ સમય લઈ લે છે.

હિંદ મહાસાગર ભારતના મોટાભાગની ઉર્જા આયાતનો સ્રોત છે અને ચીની નૌકાદળ જ્યાં જમાવટ કરવા ચાહે માટેનો માર્ગ છે. જોકે, ફક્ત આ પડકારોની પ્રકૃતિ જરૂરી પ્રતિભાવના પ્રકાર અને સ્કેલ નક્કી કરતી નથી. ૨૦૦૮ના મુંબઈ હુમલા પછી ભારતે આયાતી ઘટકોથી સજ્જ રડાર હાર્ડવેરનો ઉપયોગ કરીને સ્ટેટિક સેન્સરની શ્રેણી વિકસાવી. આ શ્રેણીને મોરેશિયસ, શ્રીલંકા અને સેશેલ્સ સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે, અને વિવિધ નૌકાદળ પ્લેટફોર્મ સાથે જોડીને, તે સર્ચ-નિર્ણય પ્રતિભાવ સિસ્ટમ બનાવે છે, પરંતુ જ્યારે નૌકાદળના ઉપગ્રહ અને પાણીની અંદર સેન્સર નેટવર્ક્સ સર્ચ વ્યવસ્થા પૂરી પાડે છે, ત્યારે યુદ્ધ જહાજોના રડાર સૌથી વધુ આયાતી - અને તેથી સૌથી વિલંબિત - ઘટકો રહે છે. આ ઘટકો આ જહાજોની મોબાઇલ સેન્સર તરીકે કાર્ય કરવાની ક્ષમતાને વધારે છે.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની આસપાસ ભારતીય નૌકાદળનાં જહાજો ઘણા લાંબા સમયથી તૈનાત હતા અને આજે પણ છે. જ્યારે એની તાકાત પ્રયોજવામાં આવે ત્યારે એ સમાચારોમાં ચમકે છે. ભારતીય સશસ્ત્ર દળોની દરિયાઈ શાખા છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ભારતીય નૌકાદળના સુપ્રીમ કમાન્ડર છે. ભારતના રાષ્ટનૌકાદળના વડા, અત્યારે દિનેશ ત્રિપાઠી, ચાર-સ્ટાર એડમિરલ, નૌકાદળનું નેતૃત્વ કરે છે. ભારતીય નૌકાદળ હંમેશા પર્શિયન ગલ્ફ પ્રદેશ, હોર્ન ઓફ આફ્રિકા, મલાક્કા સ્ટ્રેટમાં નોંધપાત્ર રીતે કાર્ય કરે છે અને નિયમિતપણે આ પ્રદેશમાં અન્ય નૌકાદળો સાથે ચાંચિયાગીરી વિરોધી કામગીરી કરે છે. તે દક્ષિણ અને પૂર્વ ચીન સમુદ્ર તેમજ પશ્ચિમ ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં એક સાથે બેથી ત્રણ મહિનાની નિયમિત જમાવટ પણ કરે છે. દુનિયાના કેટલાક શ્રેષ્ઠ નૌકાદળમાં ભારતનો સમાવેશ છે તે તેના ઈતિહાસને કારણે છે.