દર્ભા (કુશા) ઘાસને હિન્દુ પૂજા અને પુરાણોમાં આટલું પવિત્ર કેમ માનવામાં આવે છે?

દર્ભા ઘાસને પવિત્ર માનવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ ખાસ કરીને પૂજા, હવન, તર્પણ, શ્રાધ્ધ, સંકલ્પ અને જપ-તપમાં થાય છે. માન્યતા મુજબ દર્ભા શુદ્ધતા, રક્ષણ અને પવિત્ર ઊર્જાનું પ્રતિક છે.
પૂજામાં દર્ભા ક્યાં વપરાય છે?
૧. સંકલ્પ સમયે: પૂજા શરૂ કરતાં પહેલાં સંકલ્પ લેતી વખતે હાથમાં પાણી, ચોખા/ફૂલ સાથે દર્ભા રાખવામાં આવે છે.
૨. હવન અને યજ્ઞામાં: હવન દરમિયાન દર્ભા આસન, પવિત્રતા અને રક્ષણ માટે વપરાય છે.
૩. તર્પણ અને શ્રાદ્ધમાં: પિતૃ કાર્યમાં દર્ભાનું વિશેષ મહત્વ છે. દર્ભા વગર ઘણી વિધિઓ અધૂરી માનવામાં આવે છે.
૪. કલશ સ્થાપનામાં: કલશમાં કે આસપાસ દર્ભા રાખવામાં આવે છે, જેથી તે વધુ પવિત્ર માનવામાં આવે.
૫. આસન તરીકે: પ્રાચીન સમયમાં ઋષિ-મુનિઓ દર્ભાના આસાન પર બેસીને જપ અને ધ્યાન કરતા, કારણકે તે મનની એકાગ્રતા માટે શુભ માનવામાં આવે છે.
દર્ભા ઘાસ/ કુશા ઘાસનો ઇતિહાસ પુરાણો અને વૈદિક પરંપરામાં મળે છે. પરંતુ એક વાત ધ્યાનમાં રાખવી. તેની ઘણી કથાઓ ધાર્મિક-પુરાણિક માન્યતારૂપે આવે છે. એટલે જુદા-જુદા ગ્રંથો અને પરંપરાઓમાં થોડો ભેદ પણ જોવા મળે છે.
૧. ગરુડ પુરાણમાં દર્ભાનું મહત્ત્વ:
ગરુડ પુરાણ સંબંધિત પરંપરામાં દર્ભાને ભગવાન વિષ્ણુ સાથે જોડવામાં આવે છે. કેટલાક વર્ણનોમાં દર્ભાને વિષ્ણુના શરીર/વાળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું પવિત્ર ઘાસ કહેવામાં આવે છે. શ્રાદ્ધ અને પિતૃકર્મમાં તેનો ઉપયોગ ખાસ માનવામાં આવે છે.
૨. દર્ભામાં ત્રિમૂર્તિનો વાસ-પરંપરાગત માન્યતા:
એક લોકપ્રચલિત શાસ્ત્રીય માન્યતા મુજબ દર્ભાના મૂળમાં બ્રહ્મા, મધ્ય ભાગમાં વિષ્ણુ/કેશવ અને અગ્ર ભાગમાં શિવ/શંકરનો વાસ માનવામાં આવે છે. આ કારણે તેને શુદ્ધિ અને રક્ષણનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે.
૩. વૈદિક યજ્ઞાોમાં ઉપયોગ:
દર્ભા/કુશા ઘાસનો ઉપયોગ વૈદિક યજ્ઞાોમાં બહુ પ્રાચીન સમયથી થયો છે. યજ્ઞાવેદી પર પાથરવા, આસન બનાવવા, તથા પૂજા કરનાર વ્યક્તિના હાથમાં પવિત્રી એટલે કે દર્ભાની વીંટી પહેરવા જેવી રીતો પ્રચલિત છે.
૪. ભગવદ્ ગીતામાં કુશ આસનનો ઉલ્લેખ:
ભગવદ્ ગીતામાં ધ્યાન માટેનું આસન બનાવતી વખતે શુદ્ધ સ્થાન પર કુશ ઘાસ, તેના ઉપર મૃગચર્મ અને કાપડ રાખવાનો ઉલ્લેખ આવે છે. એટલે ધ્યાન, જપ અને સાધનામાં કુશ/દર્ભાનું સ્થાન પ્રાચીન છે.
૫. દર્ભા કેમ પવિત્ર માનવામાં આવે છે?
પરંપરા પ્રમાણે દર્ભા શુદ્ધ, સાત્વિકતા, એકાગ્રતા અને ધાર્મિક રક્ષણનું પ્રતિક છે. તેથી સંકલ્પ, હવન, યજ્ઞા, તર્પણ, શ્રાદ્ધ, પિંડદાન અને કલશ સ્થાપના જેવી વિધિઓમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.
સરળ ભાષામાં કહીએ તો:
દર્ભા ઘાસનો પૂજા સાથેનો સંબધ માત્ર લોકમાન્યતા નથી. તેનો આધાર વૈદિક વિધિઓ, ગરુડ પુરાણ સંબંધિત પરંપરા, શ્રાદ્ધ-તર્પણ વિધિ અને ધ્યાન-સાધના પરંપરામાં જોવા મળે છે. પુરાણોમાં તેને ભગવાન વિષ્ણુ અને ત્રિમૂર્તિ સાથે જોડીને ખૂબ પવિત્ર ગણવામાં આવ્યું છે.