પ્રો. રમેશ ચંદ સમિતિ: શેરડીના ખેડૂતોના હિતો અને ખાંડ મિલોની નાણાકીય સધ્ધરતાના મુદ્દાઓની સમીક્ષા

ભારત સરકારે શેરડીના ખેડૂતો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દાઓની સમીક્ષા કરવા અને તેમની સમસ્યાઓના ઉકેલ માટેનાં પગલાં સૂચવવા નીતિ આયોગના પૂર્વ સભ્ય પ્રો. રમેશ ચંદની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિની રચના કરી છે.

મુદ્દાઓની તપાસ

1. લાભદાયી વળતર: ખેતીના ખર્ચ, કૃષિ ઇનપુટ્સના ખર્ચ અને અન્ય સંબંધિત પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખીને શેરડીના ખેડૂતોને વધુ વળતર પૂરું પાડવાની માંગની સમીક્ષા કરવી.

2. શેરડીનું વજન: ખાંડ મિલોમાં શેરડીનું વજન કરવાની પ્રક્રિયાઓનું મૂલ્યાંકન કરવું. તેમાં વજનકાંટાનાં સાધનોનું માપાંકન, નિરીક્ષણ અને ચકાસણી દ્વારા ચોકસાઈ તથા પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

3. ખાંડનું લઘુત્તમ વેચાણમૂલ્ય (MSP): ખાંડના ઉત્પાદન ખર્ચ, બજારમાંથી પ્રાપ્ત થતી વેચાણકિંમત, શેરડીના વાજબી અને લાભદાયી ભાવ (FRP)માં વધારો તથા ખાંડ મિલોની નાણાકીય સધ્ધરતાને ધ્યાનમાં રાખીને ખાંડના લઘુત્તમ વેચાણમૂલ્યની સમીક્ષા કરવી.

• પૃષ્ઠભૂમિ: જૂન 2018માં ખાંડનું લઘુત્તમ વેચાણમૂલ્ય ₹29 પ્રતિ કિલોગ્રામ નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું, જેને ફેબ્રુઆરી 2019માં વધારીને ₹31 પ્રતિ કિલોગ્રામ કરવામાં આવ્યું હતું. ત્યારથી તેમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી.

4. ખાંડની રિકવરી: શેરડીમાંથી પ્રાપ્ત થતી ખાંડના પ્રમાણની સ્વતંત્ર ચકાસણી, ચોકસાઈ અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે પરીક્ષણ તથા અહેવાલ પ્રણાલીની સમીક્ષા કરવી.

5. યાંત્રિક કાપણી: મશીન દ્વારા કાપવામાં આવેલી શેરડીના વજનમાંથી કરવામાં આવતી કપાત, વાસ્તવિક નુકસાન અને તેના પરિણામે ખેડૂતોને થતી ચુકવણી પરની નાણાકીય અસરની સમીક્ષા કરવી.

શેરડી વિશે

શેરડી એ પોએસી (Poaceae) એટલે કે ઘાસના કુળની ઉષ્ણકટિબંધીય અને ઉપોષ્ણકટિબંધીય બારમાસી રોકડિયા પાક છે. શેરડીની આધુનિક સુધારેલી જાતો મુખ્યત્વે સેકરમ ઓફિસિનાર્મ  અને સેકરમ સ્પોન્ટેનિયમ વચ્ચેના સંકરણ દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે.

આબોહવાની પરિસ્થિતિઓ

• શેરડીને ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવા, પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ અને પુષ્કળ પાણીની જરૂર પડે છે.
• તે સારી નિતારશક્તિ ધરાવતી ફળદ્રુપ ગોરાડુ જમીનમાં સારી રીતે ઊગે છે.
• શેરડી વધુ પાણીની જરૂરિયાત ધરાવતો પાક છે.

આર્થિક મહત્ત્વ: શેરડી ક્ષેત્ર આશરે 5 કરોડ ખેડૂતો અને તેમના આશ્રિતોની આજીવિકાને ટેકો આપે છે. ઉપરાંત, ખાંડ મિલો અને તેની સાથે સંકળાયેલા ઉદ્યોગોમાં આશરે 5 લાખ શ્રમિકોની આજીવિકા આ ક્ષેત્ર પર આધારિત છે.

ઉત્પાદન

ભારત વિશ્વનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો શેરડી ઉત્પાદક દેશ છે. ત્રીજા અગ્રિમ અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2025–26માં ભારતમાં આશરે 58.87 લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાંથી 500 મિલિયન મેટ્રિક ટન (MMT) શેરડીનું ઉત્પાદન થવાનો અંદાજ હતો.

મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો: ઉત્તર પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર ભારતનાં અગ્રણી શેરડી ઉત્પાદક રાજ્યો છે. તે ઉપરાંત કર્ણાટક અને તમિલનાડુ પણ મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યોમાં સામેલ છે.

વાજબી અને લાભદાયી ભાવ (FRP): સરકારે 10.25% ખાંડ રિકવરી દરના આધારે વર્ષ 2026–27ની ખાંડ પિલાણ મોસમ માટે શેરડીનો વાજબી અને લાભદાયી ભાવ (FRP) ₹365 પ્રતિ ક્વિન્ટલ નક્કી કર્યો છે.

મુખ્ય ઉપયોગો

• ખાંડ: ખાંડના ઉત્પાદન માટે.
• ગોળ: પરંપરાગત મીઠાશકારક પદાર્થ તરીકે.
• ઇથેનોલ: જૈવિક ઇંધણ તરીકે.
• મોલાસીસ: ઇથેનોલ તથા અન્ય ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોના નિર્માણ માટે.
• બગાસી (Bagasse): શેરડીમાંથી રસ કાઢ્યા પછી બચતા રેસાયુક્ત અવશેષનો ઉપયોગ વીજળીના ઉત્પાદન અને કાગળના નિર્માણમાં થાય છે.

સંશોધન સંસ્થાઓ:

• ICAR–શેરડી સંવર્ધન સંસ્થા, કોઈમ્બતૂર.
• ICAR–ભારતીય શેરડી સંશોધન સંસ્થા, લખનૌ.

આ બંને સંસ્થાઓ શેરડીના સંશોધન અને સુધારેલી જાતોના વિકાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ઇથેનોલ ઉત્પાદન: શેરડી આધારિત ઇથેનોલ ભારતના ઇથેનોલ મિશ્રણ કાર્યક્રમ (Ethanol Blending Programme)માં યોગદાન આપે છે. તેનાથી ખાંડ મિલોની આવકના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય આવે છે અને અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળે છે.

પરીક્ષાલક્ષી પ્રશ્ન 

પ્રશ્ન 1: નીચેના વિધાનો ધ્યાનમાં લો:

1. શેરડી આધારિત ઇથેનોલ ખાંડ મિલોની આવકના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્ય લાવવામાં મદદ કરે છે.
2. ઇથેનોલના ઉપયોગથી અશ્મિભૂત ઇંધણ પરની નિર્ભરતા વધારવામાં મદદ મળે છે.
3. શેરડીમાંથી મળતી બગાસીનો ઉપયોગ વીજળી અને કાગળના ઉત્પાદન માટે થઈ શકે છે.

ઉપરોક્ત પૈકી કયાં વિધાનો સાચાં છે?

(A) માત્ર 1
(B) માત્ર 1 અને 2
(C) માત્ર 1 અને 3
(D) 1, 2 અને 3