પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ વચ્ચે ભારત પાસે ક્રૂડનો ફક્ત 74 દિવસનો અનામત જથ્થો

અમદાવાદ : પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવની અસર હવે ક્રૂડ તેલ બજાર પર સ્પષ્ટપણે દેખાય છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની ખુલ્લી છે કે બંધ છે તે માત્ર એક બાબત નથી. અન્ય જટિલતાઓ પણ ઉદભવી છે. આ વિકટ પરિસ્થિતિએ બજારમાં અનિશ્ચિતતા અને ભયનું વાતાવરણ ઊભું થયું છે. તેમાંય મહત્વની બાબત એ છે કે પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ વચ્ચે ભારત પાસે ક્ડનો ફક્ત ૭૪ દિવસનો અનામત જથ્થો છે. તેથી દેશની ઉર્જા જરૃરિયાતો પર પણ જોખમ ઊભું થયું છે.

હાલ પરિસ્થિતિ વધુ જટિલ છે. હોર્મુઝમાર્ગ તકનીકી રીતે ખુલ્લો છે, પરંતુ તેલની અવરજવર ત્રણ પ્રકારના દબાણનો સામનો કરી રહી છે. જેમાં શિપિંગ વ્યવસ્થામાં સમસ્યાઓ, વીમા સમસ્યાઓ અને ભંડોળના અભાવે મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે. ઘણા મોટા ટેન્કર માલિકો અને ક્રૂડ તેલ કંપનીઓ સાવચેતી તરીકે ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં તેમના જહાજો રોકી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિએ બજારમાં અનિશ્ચિતતા અને ભયનું વાતાવરણ ઊભું થયું છે.

હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વિશ્વનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ પુરવઠો માર્ગ છે. આ માર્ગ પરથી દરરોજ આશરે ૨૦.૫ મિલિયન બેરલ તેલ અને અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો પસાર થાય છે. કેટલીક પાઇપલાઇનો વૈકલ્પિક માર્ગો તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે, પરંતુ તે ફક્ત ૬.૫ મિલિયન બેરલ જ સંભાળી શકે છે. જો આ દરિયાઈ માર્ગ અવરોધિત થાય છે, તો મોટા પ્રમાણમાં તેલ ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં ફસાઈ શકે છે, જેના કારણે બજારની ચિંતાઓ વધી રહી છે.

જાણકારો માને છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિઓમાં, બ્રેન્ટ ક્રૂડ તેલમાં પ્રતિ બેરલ વધુ ૧૦ ડોલરનો વધારો થઈ શકે છે. આ વધારો માંગને કારણે નહીં, પરંતુ પુરવઠાના આંચકાને કારણે થશે. જો કટોકટી લંબાય છે, તો કિંમતો વધુ વધી શકે છે.

વિશ્વના લગભગ ૨૦ ટકા એલએનજી  કતારથી આવે છે, અને કોઈ સરળ વૈકલ્પિક માર્ગ નથી. જો કતારથી ગેસ પુરવઠો ખોરવાઈ જાય છે, તો યુરોપ અને એશિયામાં પાવર પ્લાન્ટ ગેસને બદલે ડીઝલ અને ઇંધણ તેલનો ઉપયોગ વધારી શકે છે. પરિણામે, ડીઝલની માંગ વધશે, અને તેના ભાવ ક્ડ તેલ કરતા પણ વધુ ઝડપથી વધી શકે છે.

ઘણીવાર એવું કહેવામાં આવે છે કે ઓપેક પ્લસ પાસે દરરોજ ૫ થી ૬ મિલિયન બેરલ વધારાનું ક્રૂડ તેલ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા છે, જે કોઈપણ કટોકટીમાં ઉપયોગી થઈ શકે છે. જો કે, અહેવાલો સૂચવે છે કે આ આંકડો એટલો મોટો નથી જેટલો દેખાય છે. વાસ્તવમાં, ઉપલબ્ધ તાત્કાલિક વધારાનો પુરવઠો મર્યાદિત છે, અને તેનો મોટો ભાગ સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત પાસે છે, જે બંને ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં સ્થિત છે. જો હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં અવરોધ આવે છે, તો તેઓ સૌથી વધુ પ્રભાવિત થશે. 

ભારતની ઉર્જા જરૃરિયાતોનો મોટો હિસ્સો આ દરિયાઈ માર્ગ દ્વારા પૂર્ણ થાય છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ એલપીજી, એલએનજી અને ક્ડ ઓઇલની તેની આયાતનો નોંધપાત્ર હિસ્સો ધરાવે છે. જો કટોકટી વધુ ઘેરી બને છે, તો ભારતને તેની જરૃરિયાતો પૂરી કરવા માટે મોંઘા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી ગેસ ખરીદવો પડી શકે છે. 

આ ફુગાવા અને દેશના ચાલુ ખાતા પર સીધી અસર કરી શકે છે. સરકારના મતે, દેશમાં લગભગ ૭૪ દિવસ માટે પૂરતો ક્રૂડ ઓઇલ ભંડાર છે, જેમાં વ્યૂહાત્મક ભંડાર, રિફાઇનરીઓ અને ઓફશોર સ્ટોકનો સમાવેશ થાય છે. જો તણાવ લંબાશે, તો આ ભંડાર પણ દબાણ હેઠળ આવી શકે છે. જ્યારે ક્રૂડ તેલ બજાર સપાટી પર શાંત દેખાઈ શકે છે, ત્યારે પરિસ્થિતિ અસ્થિર છે. આ સમયે વધારાની ઉત્પાદન ક્ષમતાને સલામત આશ્રયસ્થાન તરીકે ગણવી જોખમી રહેશે.