ભારતના આર્થિક વિકાસનો નંબર વન શત્રુ છે ટ્રમ્પ

• અલ્પવિરામ
• ભારત સરકાર પાસે જો વિચક્ષણ રાજકીય નેતૃત્વ અને અતિ બુદ્ધિમાન સચિવોનું તારામંડળ ન હોય તો અમેરિકાએ રચેલા આ નવા ચક્રવ્યૂહને ભેદવાનું કામ આસાન નથી

અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ૨૦૨૬ના 'લિન્ડસે ઓ. ગ્રેહામ સેન્ક્શનિંગ રશિયા એન્ડ ઈરાન એક્ટ' પર હસ્તાક્ષર કરીને તેને કાયદાનું સ્વરૂપ આપતાં ભારત-અમેરિકા સંબંધોમાં એક નવા અને જટિલ અધ્યાયની શરૂઆત થઈ છે. આ કાયદો અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિને રશિયા પાસેથી તેલ અને ગેસની ખરીદી ચાલુ રાખનારા દેશો પર ૧૦૦ ટકા સુધીના ટેરિફ લાદવાની સત્તા આપે છે. રશિયન ઊર્જા ખરીદવાના કારણે આ નવા પગલાથી સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે તેવા દેશોમાં ભારતનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ રશિયાની ઊર્જા આવકને નિશાન બનાવીને તેના પર આર્થિક દબાણ વધારવાનો છે, પરંતુ તેની અસર મોસ્કોથી ઘણી આગળ સુધી પહોંચે તેવી શક્યતા છે. ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષા અને અમેરિકન બજારમાં પહોંચ જેવા બે મુદ્દાઓને હવે એકબીજાથી અલગ રાખવા મુશ્કેલ બનશે.
આ કાયદાનું મહત્વ તેના કાયદાકીય સ્વરૂપને કારણે પણ છે. અગાઉ ભારતને નિશાન બનાવીને લાદવામાં આવેલા અમેરિકન ટેરિફ કાર્યકારી પગલાં પર આધારિત હતા અને તેથી અમેરિકી વહીવટીતંત્ર તેમને બદલી કે પાછા ખેંચી શકતું હતું. પરંતુ નવો કાયદો અમેરિકી કોંગ્રેસના બંને ગૃહોમાંથી પસાર થયા બાદ રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરીથી કાયદો બન્યો છે. આથી રશિયન ઊર્જાના મોટા ખરીદદારો પર વધારાના ટેરિફ લાદવા માટે વ્હાઇટ હાઉસને વધુ સ્પષ્ટ કાયદાકીય માળખું મળ્યું છે. જોકે, આ કાયદો ભારત પર આપમેળે ૧૦૦ ટકા ટેરિફ લાદતો નથી. તે રાષ્ટ્રપતિને મહત્તમ ૧૦૦ ટકા સુધીનો ટેરિફ લાદવાની સત્તા આપે છે. વાસ્તવમાં કેટલો ટેરિફ લાદવો, ક્યારે લાદવો અને કયા દેશો અથવા ઉત્પાદનો પર લાગુ કરવો તે અંગે અંતિમ નિર્ણય અમેરિકી સરકાર પર રહેશે. ભારત સરકાર પાસે જો વિચક્ષણ રાજકીય નેતૃત્વ અને અતિ બુદ્ધિમાન સચિવોનું તારામંડળ ન હોય તો અમેરિકાએ રચેલા આ નવા ચક્રવ્યૂહને ભેદવાનું કામ આસાન નથી.
ભારત માટે આ તફાવત અત્યંત મહત્વનો છે, કારણ કે તાત્કાલિક પ્રશ્ન માત્ર એ નથી કે કાયદામાં ૧૦૦ ટકા ટેરિફની જોગવાઈ છે કે નહીં, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે અમેરિકી સરકાર તેનો ઉપયોગ ક્યારે અને કેટલા પ્રમાણમાં કરે છે. ભારતીય નિકાસકારો માટે ફરી એક વખત આ અનિશ્ચિતતાનો સમય છે. આખરી અસર ટેરિફના દર, તેમાં આવરી લેવાયેલા ઉત્પાદનો અને તેના અમલના સમય પર નિર્ભર રહેશે. આ દરમિયાન ભારતીય નિકાસકારો અમેરિકન બજાર પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે નવા બજારો શોધવા અને નવા વેપાર કરારો તરફ પણ નજર કરી રહ્યા છે.
આ મૂંઝવણ વધુ ગંભીર છે કારણ કે રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ ભારતની ઊર્જા ખરીદી વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયું છે. જુલાઈ ૨૦૨૬માં ભારતની ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો આશરે ૫૧ ટકા સુધી પહોંચી ગયો હતો. પરંપરાગત મધ્યપૂર્વીય સપ્લાય માર્ગોમાં ગંભીર વિક્ષેપો વચ્ચે આ વધારો થયો છે. ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ઓઈલ આયાતકાર દેશ છે અને પોતાની સ્થાનિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે વિદેશી પુરવઠા પર વધારે પડતો નિર્ભર છે.
ભારત સરકારે વારંવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેની તેલ ખરીદી ઊર્જા સુરક્ષા, પરવડે તેવા ભાવ અને બજારની સ્થિતિથી પ્રેરિત છે. અમેરિકી કાયદો પસાર થયા બાદ ભારતના વિદેશ મંત્રાલયે પણ ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાની પોતાની પ્રતિબદ્ધતા પુનરાવર્તિત રીતે અભિવ્યક્ત કરી હતી. ભારતે કહ્યું કે તે વિવિધ દેશો પાસેથી બજારની પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ઊર્જા ખરીદવાનું ચાલુ રાખશે અને પોતાના વેપાર તથા આથક હિતોના રક્ષણ માટે જરૂરી પગલાં લેશે.
રશિયન ક્રૂડના સ્થાને અન્ય સ્ત્રોતો પાસેથી ઝડપથી તેલ મેળવવું પણ મુશ્કેલ છે. મધ્યપૂર્વમાંથી મળતા વૈકલ્પિક પુરવઠા પર પણ સતત સંઘર્ષ અને મહત્ત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગો પરના પ્રતિબંધોની અસર પડી રહી છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ, જેના મારફતે સામાન્ય રીતે વૈશ્વિક તેલ વેપારનો મોટો હિસ્સો પસાર થાય છે, હજુ પણ મર્યાદિત સ્થિતિમાં છે. બીજી તરફ, ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. સપ્ટેમ્બરમાં રશિયન ઈજીઁર્ં ક્રૂડનો ભાવ પ્રતિ બેરલ ૧૨૦ ડોલરથી પણ ઉપર ગયો હતો, જ્યારે યુરાલ્સ ક્રૂડનો ભાવ પણ આશરે ૧૧૦ ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયો હતો.
રશિયાની તેલ આવક પર નિયંત્રણ લાદવાના હેતુથી ઉપાડેલું આ કદમ જો રશિયન ક્રૂડના મોટા જથ્થાને બજારમાંથી દૂર કરે તો વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવમાં વધુ વધારો પણ કરી શકે છે. વિશ્લેષકોના મતે, ભારત હાલમાં જેટલા પ્રમાણમાં રશિયન ક્રૂડ ખરીદે છે તેટલો પુરવઠો અન્ય દેશો પાસેથી તાત્કાલિક મેળવવો અત્યંત મુશ્કેલ છે. અન્ય કેટલાક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતીય રિફાઇનરીઓ રશિયન તેલની ખરીદી સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાને બદલે અમેરિકી છૂટ મેળવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે, સ્પોટ માર્કેટમાંથી ખરીદી ઘટાડે અથવા મોટા ડિસ્કાઉન્ટની માંગ કરે.
આથી ભારત માટે પ્રશ્ન માત્ર રશિયન તેલ ખરીદવું કે નહીં તેવો નથી. વાસ્તવિક પડકાર દેશની તાત્કાલિક ઊર્જા જરૂરિયાતો અને તેની નિકાસ અર્થવ્યવસ્થા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો છે. અમેરિકા ભારતનું સૌથી મોટું નિકાસ બજાર છે. એપ્રિલથી ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ દરમિયાન ભારતની અમેરિકામાં માલ નિકાસ ૪૨.૭૯ અબજ ડોલર રહી હતી, જ્યારે અગાઉના સમાન સમયગાળામાં તે ૪૦.૩૯ અબજ ડોલર હતી. તેથી ભારતીય માલ પર ભારે નવો ટેરિફ લાદવામાં આવે તો રશિયન તેલ સાથે સીધો સંબંધ ન ધરાવતા ક્ષેત્રો પણ તેની અસર હેઠળ આવી શકે છે.
અમેરિકાની નવી નીતિની સૌથી ગંભીર બાબતોમાંની એક એ છે કે રશિયન ઊર્જા ખરીદવા બદલનો દંડ ભારતીય તેલ વેપારને બદલે ભારતીય ઉત્પાદકો, નિકાસકારો અને અમેરિકન ગ્રાહકો પર પડી શકે છે. ૨૦૨૬ના પ્રથમ છ મહિનામાં ભારતની અમેરિકામાં સૌથી મોટી નિકાસ શ્રેણીઓમાં ઇલેક્ટ્રિકલ મશીનરી, સ્માર્ટફોન અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોનો સમાવેશ થતો હતો. ભારત ખાતે અમેરિકન બ્રાન્ડ્સ માટે ઉત્પાદિત થતી ચીજવસ્તુઓની સપ્લાય ચેઇન પર પણ ટેરિફની ગંભીર અસર થઈ શકે છે. ક્રમશઃ ટ્રમ્પ ભારતના આર્થિક વિકાસનો નંબર વન શત્રુ બની ગયા છે.
ભારતીય નિકાસકારોમાં ખાસ કરીને નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગો માટે આ સ્થિતિ વધુ પડકારજનક છે. મોટી કંપનીઓ ટેરિફના કેટલાક હિસ્સાને પોતે સહન કરી શકે છે, કરારોમાં ફેરફાર કરી શકે છે અથવા અન્ય બજારો તરફ વળી શકે છે. પરંતુ નાના નિકાસકારો પાસે અચાનક વધતા ખર્ચને સહન કરવાની ક્ષમતા ઓછી હોય છે. અમેરિકન બજારમાં પ્રવેશ અંગે વધતી અનિશ્ચિતતાને કારણે ભારતીય નિકાસકારો હવે નવા વેપાર કરારો દ્વારા મળતા બજારો તરફ પણ વધુ ધ્યાન આપી રહ્યા છે. નવો કાયદો ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેની વેપાર વાટાઘાટોના અત્યંત સંવેદનશીલ તબક્કે આવ્યો છે. બંને દેશો ઘણા સમયથી વ્યાપક વેપાર કરાર અંગે વાટાઘાટો કરી રહ્યા છે. કેન્દ્રીય વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલ આ મહિનાના અંતમાં જી-૨૦ના વેપાર મંત્રીઓની બેઠક દરમિયાન અમેરિકાના વેપાર પ્રતિનિધિ સાથે ચર્ચા કરે તેવી શક્યતા છે. નવા ટેરિફનો અધિકાર આ વાટાઘાટોમાં વધુ એક મુશ્કેલ મુદ્દો ઉમેરશે.
ટેરિફ વિવાદનો અગાઉનો ઇતિહાસ પણ આ પરિસ્થિતિને વધુ જટિલ બનાવે છે. ૨૦૨૫માં ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રે રશિયન તેલની ભારતની ખરીદી સાથે જોડાયેલા ભારતીય માલ પર વધારાનો ૨૫ ટકા ટેરિફ લાદ્યો હતો, જેના કારણે કુલ ટેરિફનો બોજ ૫૦ ટકા સુધી પહોંચી ગયો હતો.