આંદોલનના આંબા ઉતાવળે ફળ ન આપે પણ આપે ખરા

• અલ્પવિરામ
• સરકારના દુર્બોધક ઢાંકપિછોડા અને તાનાશાહી વલણ છતાંય ભારતમાં અનેક આંદોલનો ચાલતા રહે છે અને એના સુફળ પ્રજાને ક્રમશઃ મળતા રહે છે

લોકો વિરોધ પ્રદર્શન શા માટે કરે છે? ખાસ કરીને વ્યાપક દેખરેખ (mass surveillance) અને ભીડને કાબૂમાં લેવા માટે જીવલેણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ થતો હોય તેવા માહોલમાં, હજારો લોકો શક્તિશાળી સરકારો સામે અવાજ ઉઠાવવા માટે પોતાનું શિક્ષણ, આજીવિકા અને જીવ પણ જોખમમાં કેમ મૂકે છે? આખરે, શું આનાથી કોઈના જીવનમાં કોઈ પરિવર્તન આવે છે? શું કાર્યકરો અને તેમના સમર્થકો ક્યારેય આપણી પર શાસન કરનારી સર્વશક્તિમાન સત્તાઓ સામેની લડાઈ જીતી શકે છે. સરકારના દુર્બોધક ઢાંકપિછોડા અને તાનાશાહી વલણ છતાંય ભારતમાં અનેક આંદોલનો ચાલતા રહે છે અને એના સુફળ પ્રજાને ક્રમશઃ મળતા રહે છે.
ભૂતકાળમાં, ભારતના લોકોએ જોયું છે કે કેવી રીતે CAA-NRC વિરોધી આંદોલનો જેવા વિરોધ પ્રદર્શનો COVID-19 દરમિયાન અચાનક થંભી ગયા હતા. સંસ્થાકીય જાતિવાદને કારણે PhD સ્કોલર રોહિત વેમુલાના મૃત્યુ બાદ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો પણ દેશમાં જાતિ આધારિત અત્યાચારને ખતમ કરી શક્યા નથી. એન્નોર (Ennore)ના ગ્રામજનો વર્ષોથી એક ફેક્ટરીમાંથી થતા એમોનિયાના ગળતર સામે વિરોધ કરી રહ્યા છે, પરંતુ સત્તાવાળાઓ ભાગ્યે જ તેમની વાત સાંભળે છે. તો શું આ રોષ, આ એકત્રીકરણ અને આ સંઘર્ષ ખરેખર સાર્થક છે?
રાષ્ટ્રીય સ્તરના વિરોધ પ્રદર્શનોને મુખ્ય પ્રવાહના મીડિયામાં સ્થાન મળે છે અને તેના પર ટેલિવિઝન પર ચર્ચાઓ પણ થાય છે. પરંતુ નાના શહેરો, ગામડાઓ અને ઘણા રાજ્યોમાં થતા વિરોધ પ્રદર્શનો કે આંદોલનો પર ઘણીવાર કોઈ કેમેરાની નજર પડતી નથી. તો પછી લોકો શા માટે સતત આંદોલન કરતા રહે છે 'ઘણીવાર વર્ષો સુધી અને ક્યારેક તો પેઢીઓ સુધી? ઘણીવાર આંદોલનોને માત્ર એવા 'પ્રોજેક્ટ' તરીકે જોવામાં આવે છે જેનાથી તાત્કાલિક અને નિર્ણાયક પરિણામો મળવા જ જોઈએ. આ દ્રષ્ટિકોણમાં એ હકીકત ચૂકી જવાય છે કે વિરોધ પ્રદર્શનો તો વ્યવસ્થિત અત્યાચાર, ઉપેક્ષા અને નુકસાન સામેના ગુસ્સા અને હતાશામાંથી ઉદભવે છે. આવા આંદોલનોનું નેતૃત્વ અને સંચાલન મોટાભાગે એવા લોકો દ્વારા કરવામાં આવે છે જેમણે પોતે હાંસિયામાં ધકેલાઈ જવાનો (marginalisation) અનુભવ કર્યો છે. તેમના માટે, સત્તાધીશો સામે અવાજ ઉઠાવવો એ કોઈ પસંદગી નથીત તે એક મજબૂરી છે.
મુંડા, કોયા અને સંથાલ બળવાઓ આદિવાસી અને અન્ય વન-નિવાસીઓ સાથે થતા અન્યાયનો સામનો કરવા માટે ફાટી નીકળ્યા. જંગલની જમીનમાં રહેવાની હિંમત કરવા બદલ દાયકાઓ સુધી નિકાલ અને ધરપકડનો સામનો કર્યા પછી, વિવિધ લોકો, નાગરિક સમાજ જૂથો અને સર્વાઇવલ અને ગૌરવ માટે ઝુંબેશ કક્ષાના આંદોલનોમાં સંગઠિત થયા અને આખરે ૨૦૦૬ માં સરકાર પર વન અધિકાર કાયદો (FRA) પસાર કરવા દબાણ કર્યું.
એ જ રીતે, જ્યારે દયામણિ બાર્લા અને સોમા મુંડા જેવા લોકો ઝારખંડના કોએલ-કારો ડેમ પ્રોજેક્ટનો વિરોધ કરવા માટે ભેગા થયા, જેના કારણે હજારો આદિવાસીઓ વિસ્થાપિત થયા અને તેમની પવિત્ર ભૂમિનો નાશ થયો, ત્યારે તેઓ તેમના લોકો અને તેમના ઘરના અસ્તિત્વ માટે લડી રહ્યા હતા. આજે ભારતમાં ઘણા પ્રગતિશીલ કાયદા અને સરકારી યોજનાઓ હકીકતમાં બારીક નજરે જુઓ તો લોકો રસ્તા પર ઉતરીને તેમના અધિકારોની માંગણી કરે છે તેનું પરિણામ છે. મજૂર કિસાન શક્તિ સંગઠન (કાર્યકર્તાઓ, શિક્ષણવિદો અને અન્ય નાગરિક સમાજ જૂથો સાથે) વગેરે પાયાના સંગઠનોએ મનરેગા માટે લોકોને એકત્ર કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે, જેણે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા લોકો માટે આજીવિકા સુરક્ષિત કરવામાં મદદ કરી હતી, અને ૨૦૦૫ના માહિતી અધિકાર કાયદા, જેણે લોકોને સરકાર પાસેથી જવાબદારી માંગવાની સત્તા આપી હતી. નિર્ભયા વિરોધ અને ૨૦૧૩ ના ફોજદારી કાયદો (સુધારા) કાયદા વચ્ચે સ્પષ્ટ જોડાણ છે, જેણે બળાત્કારની વ્યાખ્યાનો વિસ્તાર કર્યો અને સેક્સમાં સંમતિના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો. ઉપરોક્ત વિરોધ પ્રદર્શનો દ્વારા મૂર્ત પરિણામો મળ્યા. પરંતુ એવા વિરોધ પ્રદર્શનો પણ છે જેના સારા પરિણામો મળ્યા નથી. શું તે નિરર્થક પ્રયાસો છે?
એવા વિરોધ પ્રદર્શનો દાયકાઓથી ચાલી રહ્યા છે જ્યાં લાભો વધતા જાય છે. તિસ્તાના અસરગ્રસ્ત નાગરિકોના નેતૃત્વ હેઠળ, ત્રણ પેઢીઓથી લોકો તિસ્તા નદી પર મોટા હાઇડ્રોપાવર ડેમના નિર્માણ સામે લડી રહ્યા છે. જ્યારે તેઓ બંધના બાંધકામોને તો રોકી શક્યા નથી, ત્યારે આ ચળવળે ઉત્તર સિક્કિમના એવા ભાગોમાં રહેતા સ્વદેશી લેપ્ચાઓમાં પ્રતિકાર અને સ્થિતિસ્થાપકતાના મૂલ્યો જગાડયા છે જે આ મેગા પ્રોજેક્ટ્સથી અપ્રમાણસર રીતે પ્રભાવિત છે, અને પડોશી પશ્ચિમ બંગાળમાં રાજ્યની સરહદો પર એકતા બનાવી છે જ્યાં તિસ્તા નદી વહેતી રહે છે. છત્તીસગઢના ખમરિયા ગામમાં, કોલસા સત્યાગ્રહ ચળવળ - જે ૨૦૧૧ માં તેમની પોતાની કોલસા કંપની સ્થાપીને કોર્પોરેટ ખાણકામમાંથી તેમના કોલસાને પાછો મેળવવાના સમુદાયના પ્રયાસ તરીકે શરૂ થઈ હતી - હવે તેમની વાર્તાઓ અને સમય-પરીક્ષણ કરાયેલ વિરોધ પદ્ધતિઓના માલિક બનવા માટે પ્રશિક્ષિત સ્થાનિક પત્રકારોની એક અત્યાધુનિક હયાતી ધરાવે છે જેણે ગ્રામજનો માટે ભૂમિકાઓને સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરી છે. આ એક સતત સંઘર્ષ છે, અને ગામલોકો હજુ પણ નિયમિતપણે વિસ્થાપન અને જમીન હડપ સામે લડે છે.
ઉત્તર પ્રદેશના લખીમપુર ખેરીમાં વસતા થારુ આદિવાસીઓ ૫૦ વર્ષથી વધુ સમયથી પોતાના જંગલો સુધી પહોંચ મેળવવા માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. તેમણે અદાલતી લડાઈઓ લડી છે અને તેમાં હાર પણ સહન કરી છે, તેમ છતાં તેઓ મક્કમ રહ્યા, જેના પરિણામે 'એફઆરએ' (FRA - વન અધિકાર કાયદો) જેવા મહત્વપૂર્ણ કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં આવ્યા. થારુ સમુદાયની નવી પેઢી હવે તેમના વડીલો પાસેથી શીખેલા 'પ્રતિકારના મૂલ્યો'ને, ઔપચારિક શિક્ષણ સાથે જોડી રહી છે; આ શિક્ષણ તેમને કાયદાઓ વાંચવા અને કાનૂની માર્ગો ઓળખવામાં સક્ષમ બનાવે છે. કોઈ વિરોધ પ્રદર્શનની સફળતાને માત્ર તેના તાત્કાલિક લક્ષ્યો કે માંગણીઓ પૂરી થઈ છે કે નહીં, તેના આધારે માપી ન શકાય અને માપવી પણ ન જોઈએ. વિરોધ પ્રદર્શનોની અસરો દૂરગામી હોય છે, જે લાંબા ગાળે જ જોઈ શકાય છે.
ઉદાહરણ તરીકે, રોહિત વેમુલાના મૃત્યુ બાદ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનોની ઘણી માંગણીઓ ભલે હજુ સુધી પૂરી થઈ નથી, પરંતુ તે વ્યાપક આંદોલનોએ રોહિતને 'જાતિવાદ વિરોધી સંઘર્ષ'ના એક મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક તરીકે સ્થાપિત કરી દીધા. એક નોંધપાત્ર જીત સ્વરૂપે, રોહિતના મૃત્યુના એક દાયકા બાદ, એપ્રિલ ૨૦૨૬માં કર્ણાટક રાજ્ય મંત્રીમંડળે 'રોહિત વેમુલા (ભેદભાવ, બાકાત રાખવા કે અન્યાય અટકાવવા) (શિક્ષણ અને ગરિમાનો અધિકાર) ખરડો, ૨૦૨૬'ને મંજૂરી આપી. જો આ ખરડો કાયદો બને છે, તો તે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જન જાતિના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો અને અન્ય કર્મચારીઓના અધિકારોનું રક્ષણ કરશે, તેમજ તેમના પ્રત્યે ભેદભાવપૂર્ણ વર્તન કે હીન ભાષાનો ઉપયોગ કરનારાઓને દંડિત કરશે. જો આ ખરડો વાસ્તવિક કાયદો બની જાય, તો તે સમાજને રોહિતના સ્વપ્ન મુજબના સમાજની એક ડગલું નજીક લઈ જઈ શકે છે' એક એવો સમાજ જ્યાં વ્યક્તિના મૂલ્યને માત્ર તેની તાત્કાલિક ઓળખ (જેમ કે જાતિ કે અન્ય કોઈ લેબલ) સુધી સીમિત ન રાખવામાં આવે.