પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્રમોદીએ રાષ્ટ્રીય પંચાયતી રાજ દિવસ નિમિત્તે પોતાના સંબોધનમાં કહ્યું કે છેલ્લા દાયકામાં ઘણી પહેલ કરવામાં આવી છે. આ સંદર્ભમાં, તાજેતરમાં પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે પાયાના સ્તરે ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો હાંસલ કરવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું અને પંચાયત એડવાન્સમેન્ટ ઇન્ડેક્સ (PAI) શરૂ કર્યો. દેશની ૨,૧૬,૦૦૦ પંચાયતોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું અને ગરીબી નાબૂદી અને સારી આજીવિકા, આરોગ્ય, પાણીની પર્યાપ્તતા, પર્યાપ્ત માળખાગત સુવિધા અને સુશાસન જેવા પરિમાણોના આધારે ક્રમાંક આપવામાં આવ્યો હતો. આ સૂચકાંક દેશના ટકાઉ વિકાસ કાર્યસૂચિમાં ગ્રામીણ સ્થાનિક સંસ્થાઓની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાની એક હિંમતવાન સ્વીકૃતિ છે.
જ્યારે સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દેશ સ્તરે ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યોના અમલીકરણ પર પ્રગતિનું નિરીક્ષણ કરે છે અને નીતિ આયોગનો SDG ઇન્ડિયા ઇન્ડેક્સ રાજ્ય-સ્તરના પ્રદર્શનને ટ્રેક કરે છે, તાજેતરના વર્ષોમાં આ લક્ષ્યોના અસરકારક અમલીકરણને સુનિશ્ચિત કરવા માટે સ્થાનિકીકરણ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ સંદર્ભમાં, PAI એક સ્વાગતપાત્ર પગલું છે અને ભવિષ્યમાં તેનો વ્યાપ તમામ ૨,૬૯,૦૦૦ પંચાયતો સુધી લંબાવવો જોઈએ. જોકે, તેના પરિણામો ચિંતાજનક છે. એક પણ પંચાયત એવી નહોતી જે સિદ્ધિઓની શ્રેણીમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન બનાવી શકે.
માત્ર ૬૯૯ પંચાયતોને જ અગ્રણી જાહેર કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત, વિશાળ ભૌગોલિક અસમાનતાઓ પણ છે. ૬૯૯ અગ્રણી પંચાયતોમાંથી ૩૪૬ તો માત્ર ગુજરાતની, ૨૭૦ તેલંગાણાની અને ૪૨ ત્રિપુરાની છે, જ્યારે ઘણા રાજ્યો ઘણા પાછળ છે. પંચાયતો એ શાસનનું એક એવું સ્તર છે જે લોકોની સૌથી નજીક હોય છે. ઉપરથી નીચે સુધીના મોડેલને બદલે, પંચાયત-આગેવાની હેઠળનો અભિગમ એવી વ્યૂહરચનાઓ માટે પરવાનગી આપે છે જે દરેક ગામના ચોક્કસ સામાજિક-આર્થિક, સાંસ્કૃતિક અને પર્યાવરણીય પડકારોને ધ્યાનમાં લે છે. ભારત જેવા વૈવિધ્યભર દેશમાં આ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે, જ્યાં એક જ કદની-બધા માટે યોગ્ય નીતિઓ ઘણીવાર નિષ્ફળ જાય છે. જોકે, ગ્રામીણ સ્થાનિક સંસ્થાઓના સુગમ કાર્યમાં અપૂરતા નાણાકીય સંસાધનો પણ એક મોટો અવરોધ છે. દેશની મોટાભાગની પંચાયતો ભંડોળ માટે સરકારના ઉચ્ચ સ્તરો પર ખૂબ જ નિર્ભર છે અને તેમની પાસે પોતાની આવક માટે ખૂબ જ મર્યાદિત સંસાધનો છે.
મિલકત, સ્થાનિક બજારો અથવા વ્યવસાયો પર કાં તો પૂરતો કર લાદવામાં આવતો નથી અથવા કર પ્રત્યે પંચાયત અને પ્રજા રાજકીય રીતે ખૂબ સંવેદનશીલ હોય છે, ખાસ કરીને ગરીબ અથવા નાના ગામડાઓમાં. રિઝર્વ બેંક દ્વારા પંચાયતોની નાણાકીય સ્થિતિ પર હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસ દર્શાવે છે કે ૨૦૨૨-૨૩માં તમામ સ્રોતોમાંથી પ્રતિ પંચાયત સરેરાશ આવક માત્ર રૂ. ૨૧.૨૩ લાખ હતી. આમાંથી, સ્થાનિક કર અને ફીમાંથી તેમની ખાનગી આવક કુલ આવકના માત્ર ૧.૧ ટકા હતી.
મર્યાદિત ટેકનોલોજીકલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિજિટલ સાક્ષરતાનો અભાવ પણ અસર કરે છે. પાયાના સ્તરે પ્રયાસોનું વિભાજન પણ એટલું જ સમસ્યારૂપ છે. ગામડાઓમાં ઘણા સરકારી વિભાગો ખૂબ ઓછા સંકલન સાથે એક જ સમયે કામ કરે છે. આના પરિણામે કાર્યનું પુનરાવર્તન થાય છે અને સંસાધનોનો બગાડ થાય છે. વિવિધ વિભાગોની પ્રવૃત્તિઓ અને યોજનાઓ વચ્ચે સંકલનના અભાવને કારણે, ટકાઉ વિકાસ લક્ષ્યો હેઠળ પરિકલ્પિત એકંદર વિકાસ ઘણીવાર અધૂરો રહે છે.
પંચાયતોની સંપૂર્ણ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવા માટે, તેમની સંસ્થાકીય ક્ષમતા વધારવાના પ્રયાસો કરવા જોઈએ. આમાં લક્ષિત તાલીમ પૂરી પાડવી, ડિજિટલ સમાવેશ વધારવો, નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાઓમાં સમુદાયની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવું અને ભંડોળની સમયસર ફાળવણીનો સમાવેશ થાય છે. વિભાગો વચ્ચે વધુ સારું સંકલન પણ મહત્વપૂર્ણ છે. સરકારે કરાવેલા પંચાયતોના સર્વેક્ષણમાં જે તારણો આવ્યા એનું તો આખું જંગલ છે. પણ એમાંથી ભાગ્યે જ નીતિ ઘડાશે. ખરેખર તો આવા સર્વેક્ષણો સરકાર માટે નીતિ નક્કી કરવાનો આધાર હોવા જોઈએ.
