બે-ચાર દિવસથી પવને પલટો માર્યો છે પણ એ તો ઘડીકનો જ ફેરફાર છે. એ સિવાય તો આ વરસે પહેલીવાર હિમાલયનો પ્રભાવ ઘટયો છે. એને કારણે સમગ્ર ઉત્તર ભારતને પહેલીવાર સૂરજની અગનઝાળ સહન કરવાનો વારો આવ્યો છે. કુદરત ગુસ્સે છે, તેને જાણવા માટે કોઈ જ્ઞાાનની જરૂર નથી, કારણ કે સમગ્ર વિશ્વના ખગોળશાસ્ત્રીઓ દાયકાઓથી ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે પૃથ્વીનું વાતાવરણ ઝડપથી બગડી રહ્યું છે. વૈજ્ઞાાનિકોએ એવાં કારણો પણ સમજાવ્યા છે શેના શેના કારણે પૃથ્વીનું વાતાવરણ બદલાઈ રહ્યું છે અને શેના કારણે ચક્રવાતી તોફાનો અને અતિશય વરસાદ અથવા દુષ્કાળની આવૃત્તિ વધી રહી છે.
પરંતુ ન તો વિશ્વની રાજકીય નેતાગીરીએ આ અંગે પુરતી ગંભીરતા દાખવી છે કે ન તો વિશેષાધિકૃત વસ્તી સંવેદનશીલ બની છે. વિકસિત દેશો કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે સતત પગલાં લઈ રહ્યા છે અને સ્થિતિ એવી છે કે માત્ર એક વર્ષ પહેલાં જ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે કહ્યું માત્ર યુરોપના ગ્લેશિયર્સમાં લગભગ ૮૮૦ ક્યુબિક કિલોમીટર બરફ પીગળી ગયો છે. હવે જ્યારે કટોકટી ઘરઆંગણે છે, ત્યારે પર્યાવરણને બચાવવા માટે યુદ્ધના ધોરણે પગલાં લેવામાં આવશે તેવી હજુ પણ કોઈ નક્કર ખાતરી નથી. દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ધોધમાર વરસાદ પડયો છે.
ભૂસ્ખલનને કારણે નેશનલ હાઈવે-૧૦ ને નુકસાન થવાને કારણે બંગાળ અને સિક્કિમનો રોડ કનેક્ટિવિટી તૂટી ગયો છે. એક તરફ અસહ્ય ઠંડી અને હિમવર્ષાને કારણે લોકો જીવ ગુમાવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ ભૂસ્ખલનને કારણે લોકો મૃત્યુ પામ્યા હોવાના અહેવાલો છે. આ બનાવો વચ્ચે કુદરત શાસન પ્રણાલી અને માનવીય ધીરજ અને શાણપણની પરીક્ષા લઈ રહી છે. વહીવટી તંત્રની પરીક્ષા એટલા માટે કે પાણી અને વીજળીનો અવિરત પુરવઠો એ તમામ રાજ્ય સરકારો સામે એક મોટો પડકાર બની ગયો છે, અને શહેરીજનોની કસોટી એ અર્થમાં કે આપણે ચોમાસાની ધીરજપૂર્વક રાહ જોઈને પર્યાવરણને વધુ ન બગાડવાના શું કોઈ પાઠ શીખ્યા છીએ? જો કે હવામાનશાસ્ત્રીઓનું કહેવું છે કે આ મહિનાના અંતમાં ઉત્તર ભારતને કાતિલ ઠંડીથી મુક્તિ મળશે.
પરંતુ કમનસીબે, આપણાં શહેરો માત્ર પાણી ભરાવા અને લાંબા ટ્રાફિક જામ માટે હેડલાઇન્સમાં રહે છે. તેવી જ રીતે, મકાન બાંધકામ વિભાગે પણ શહેરોમાં જર્જરિત ઇમારતોની ઓળખ કરવી જોઈએ અને જરૂરી સાવચેતીના પગલાં લેવા જોઈએ. ખરાબ હવામાનથી ગરીબ લોકો સૌથી વધુ પ્રભાવિત થાય છે, પરંતુ આ વખતની છલોછલ હિમવર્ષામાં સુવિધાસભર લોકોને પણ કહી દીધું છે કે કુદરત તેમને છોડશે નહીં. શનિ-રવિના દિવસે કોંક્રીટના શહેરી જંગલોમાંથી પહાડો તરફ ભાગી જનારાઓ માટે બહુ રાહત નથી, કારણ કે મસૂરી, દેહરાદૂન જેવા સ્થળો પણ હવે તપવા લાગ્યા છે. પ્રગતિની ઈમારતો બાંધતી વખતે આપણે કુદરત સાથેની સંવાદિતાને ખલેલ ન પહોંચાડીએ તો સારું રહેશે.
આ વર્ષની ગરમીને લઈને છેલ્લા ઘણા મહિનાઓથી જે સંકટનું સ્તર અનુમાન કરવામાં આવી રહ્યું હતું તે ફળીભૂત થઈ રહ્યું છે. દિલ્હીમાં તીવ્ર ગરમીના મોજાને કારણે વીસથી વધુ લોકોના મોત થયાના સમાચાર છે અને આ સંખ્યામાં વધારો થવાની દહેશત છે. એક તરફ અનેક લોકો એવા છે કે જેઓ જીવલેણ તાપ વચ્ચે પણ જીવન ગુજરાન ચલાવવા મજબૂર બન્યા છે, તો બીજી બાજુ સરકારી સ્તરે આવી વ્યવસ્થા ભાગ્યે જ કરવામાં આવી છે, જેના કારણે ખુલ્લા આકાશ નીચે ઘાતક અને જોખમો વચ્ચે જેઓ સખત મહેનત કરે છે તેમને થોડી રાહત મળી શકે. જેમ કડકડતી ઠંડીમાં રક્ષણ માટે ધાબળા અને રાત્રી આશ્રયસ્થાનો બનાવવા માટે કેટલાક પગલાં લેવામાં આવે છે, તેવી જ રીતે સૂર્યથી રક્ષણ માટે ઘટતી જતી જગ્યાને સમાંતર, ઠેર - ઠેર જોવા મળતા પીવા લાયક પાણી અથવા મફત પાણીની વ્યવસ્થા જે એક સમયે સર્વત્ર દેખાતી હતી તે હવે ભાગ્યે જ ઉપલબ્ધ છે.
હવામાનની પ્રકૃતિને ધ્યાનમાં રાખીને, ઘણા લોકો ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ કામ હોય ત્યારે જ તેમના ઘરની બહાર નીકળે છે, પરંતુ કામના સ્થળોએ સંતોષકારક આવાસ અને સલામતીના પગલાંના અભાવને કારણે, ઘણા લોકો હિતપ્રપાતમાં મૃત્યુ પામી રહ્યા છે. હવામાનની ગતિને રોકવી કદાચ અસંભવ છે, પરંતુ જો સરકાર બર્ફિલી લહેરથી બચવા અને બીમાર પડેલા લોકોની સારવાર માટે કેટલાક માનવીય પગલાં ભરે તો ઘણા લોકોના જીવ બચાવી શકાય.
