કૃષિ સંબંધિત વિવિધ મુદ્દાઓ પર ખેડૂતોના એક બૃહદ વર્ગ દ્વારા છેલ્લાં બે વરસથી ચાલી રહેલા આંદોલનને બળજબરીથી સમાપ્ત કરવું એ સારી પરિસ્થિતિ ગણી શકાય નહીં. જોકે, એવું પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે કે આ ચળવળ અનિશ્ચિત સમય માટે ચાલુ રાખી શકાય નહીં. પરંતુ ચંદીગઢમાં કેન્દ્રીય મંત્રીઓની હાજરીમાં મામલો ઉકેલાઈ ન શક્યો પછી, પંજાબ સરકાર દ્વારા વિરોધ સ્થળ ખાલી કરાવવા માટે કરાયેલી બળજબરીભરી કાર્યવાહી અને ખેડૂત નેતાઓની ધરપકડને કારણે ખેડૂતોમાં ગુસ્સો થવો સ્વાભાવિક છે. પંજાબના ખેડૂતોની રજૂઆતોનો લાભ આખા દેશના ખેડૂતોને મળ્યો છે ને મળવાનો છે એ હકીકત છે, પરંતુ પ્રાસંગિક કોઈ વખતે સમર્થન આપવા સિવાય સરેરાશ તો પંજાબ સિવાયના ખેડૂતો ચૂપ છે એ પણ સરકાર તો જુએ જ છે.
ખેડૂતોના જે ધનકુબેર કક્ષાના નેતાઓ છે એ નખશિખ સરકારી ચમચા બની ગયા હોય છે. તેઓ આ આંદોલનમાં ક્યાંય કામ તો આવ્યા નથી, પણ બહુ નડતા રહ્યા છે. બીજી તરફ સરકારી પક્ષે જુઓ તો નિઃશંકપણે, ખાનૌરી અને શંભુ સરહદને જોડતા હાઇવેના લાંબા સમયથી અવરોધને કારણે, મુસાફરો અને ઉદ્યોગગૃહોને ઘણી મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી રહ્યો હતો. તે જ સમયે, સરકારે બે મુખ્ય હાઇવે લાંબા સમય સુધી બંધ રહેવાને કારણે ઉદ્યોગ અને વ્યવસાયને ખરાબ અસર થઈ રહી હોવાના આધારે પોતાની કાર્યવાહીને યોગ્ય ઠેરવી છે. ખાનગી વાહનોને લાંબા રૂટ પર મુસાફરી કરવા માટે વધુ સમય અને પેટ્રોલનો ખર્ચ કરવો પડી રહ્યો હતો. દરમિયાન, ખેડૂત નેતાઓનો આરોપ છે કે તેમને વિરોધ કરવાના લોકશાહી અધિકારથી વંચિત રાખવાનું પગલું દમનકારી છે.
અપેક્ષા મુજબ, વિપક્ષી રાજકીય પક્ષોએ આ મુદ્દા પર નિવેદનો આપવાનું શરૂ કરી દીધું છે, પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે કે ખેડૂત સંગઠનો અને સરકારો વિવિધ મુદ્દાઓ પર સર્વસંમતિ બનાવવામાં સફળ રહ્યા નથી. જેના કારણે સરકાર અને ખેડૂત સંગઠનો વચ્ચે અવિશ્વાસ અને સંઘર્ષ વધ્યો છે. વિડંબના એ છે કે ખેડૂત સંગઠનોમાં તેમની માંગણીઓ અંગે ઘણા મતભેદો છે. જો બધા સંગઠનો સ્જીઁના મુદ્દા પર એક થયા હોત અને કેન્દ્ર સરકાર પર દબાણ લાવ્યા હોત, તો કદાચ કોઈ અર્થપૂર્ણ ઉકેલ નીકળી શક્યો હોત. પરંતુ તેનાથી વિપરીત, ખેડૂત સંગઠનો એકબીજા સાથે લડતા રહ્યા. આ જ કારણ છે કે ખેડૂત સંગઠનો માટે ઘટતા જતા જાહેર સમર્થનને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકારે કડક વલણ અપનાવ્યું. જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર પણ આ મુદ્દા પ્રત્યે ગંભીર જણાતી ન હતી.
ખેડૂતોના મુદ્દાઓ પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ 'જો અને તો' ની નીતિ છોડી દેવી જોઈએ અને કૃષિ સંકટનો સમયસર ઉકેલ લાવવા માટે દ્રઢ પ્રતિબદ્ધતા સાથે વાતચીત કરવી જોઈએ. વિવિધ માંગણીઓ પ્રત્યે આંખ-કાન ખુલ્લા રાખનારા સકારાત્મક વલણ બંને પક્ષો માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે. ખેડૂત સંગઠનો માટે પણ આ આત્મનિરીક્ષણનો સમય છે. તેમણે ત્રણ કૃષિ સુધારાઓના વિરોધમાં ૨૦૨૦-૨૧માં દિલ્હી સરહદો પર લાંબા ખેડૂતોના આંદોલનના નબળા સંચાલનમાંથી પણ પાઠ શીખવો જોઈએ. જોકે ત્રણ પ્રસ્તાવિત કૃષિ કાયદાઓ આખરે રદ કરવામાં આવ્યા હતા, સેંંકડો ખેડૂતોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા હતા. આમ છતાં, પાકના ટેકાના ભાવ માટે કાયદો ઘડવા સરકાર પર દબાણ લાવવામાં તેઓને નિષ્ફળતા મળી.
નિઃશંકપણે, લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા ખેડૂતોના આંદોલનને કારણે પંજાબના વ્યવસાયને દાવ પર લગાવી શકાય નહીં, પરંતુ એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે કૃષિ પંજાબના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ રહી છે. સરકારે ખોટનો સોદો સાબિત થઈ રહેલી ખેતીની સ્થિતિ સુધારવા માટે સ્વામીનાથન કમિશનની ભલામણોને લાગુ કરવા તરફ પણ વિચાર કરવો જોઈએ. તે જ સમયે, ખેડૂતોની લોન માફીની માંગણી પર પૂર્ણ નહીં તો આંશિક ઉદારતાથી પણ વિચાર કરવો જોઈએ.
જ્યારે ઉદ્યોગપતિઓના દેવા માફ થઈ શકે છે તો ખેડૂતોના દેવા કેમ નહીં? સાથોસાથ, ખેડૂતોએ કૃષિ લોન બિન-ઉત્પાદક કાર્યો પર ખર્ચ ન કરવી જોઈએ. ખેડૂત સંગઠનોએ પણ એક મંચ પર ભેગા થવું જોઈએ અને જનતાનો વિશ્વાસ મેળવવો જોઈએ, જે તાજેતરના સમયમાં સતત ઘટી રહ્યો છે. આ દિશામાં કેન્દ્ર સરકાર તરફથી પણ ગંભીર પહેલની જરૂર છે. આ મુદ્દો દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા સાથે સંબંધિત છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગની અસરોને કારણે ઉત્પાદન ઘટાડવામાં ભૂમિકા ભજવી રહેલા મુદ્દાઓ પર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. ઉપરાંત, પંજાબમાં ભૂગર્ભ જળ સ્તરમાં સતત ઘટાડો ખેડૂતો માટે નવી સમસ્યાઓ ઊભી કરી રહ્યો છે.
