મધ્યપ્રદેશના બાલાઘાટ જિલ્લામાં સ્થિત પચામા દાદર બોક્સાઈટ (જેમાંથી એલ્યુમિનિયમ બને છે) બ્લોક માટે હરાજી પ્રક્રિયા સરકાર છેલ્લા ત્રણેક વરસથી ચલાવે છે. હવે તે અંતિમ ચરણમાં છે ત્યારે આદિવાસીઓ દ્વારા વિરોધનો વા-વંટોળ જાગ્યો છે. પ્રસ્તાવિત બોક્સાઈટ ખાણકામ પ્રોજેક્ટ માટે સબમિટ કરાયેલ પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન અહેવાલમાં ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ થી ફેબુ્રઆરી ૨૦૨૫ સુધીના સમયગાળા માટે ફક્ત પ્રાથમિક આધારરેખા ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો, જે સ્થાપિત પર્યાવરણીય મૂલ્યાંકન ધોરણો અને માર્ગદર્શિકાઓ સાથે અસંગત છે. અહેવાલમાં પ્રોજેક્ટની પાણીની જરૂરિયાતો અને ભૂગર્ભજળના શોષણ અંગે વિગતો આપવામાં આવી નથી. પ્રસ્તાવિત ખાણકામ વિસ્તાર અને આસપાસના ગામોમાં પહેલાથી જ ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઓછું છે. સચોટ દૈનિક અને વાર્ષિક પાણીના ઉપયોગ અને ભૂગર્ભજળના શોષણના ડેટા વિના, સ્થાનિક પાણીના સ્તર પર પ્રોજેક્ટની સંભવિત અસરનો અંદાજ લગાવવો અશક્ય છે. દેશમાં કપાતા જંગલોનો આ વળી એક નવો અધ્યાય છે.
પ્રસ્તાવિત ખાણકામ વિસ્તારના ૧૦ કિલોમીટરના ત્રિજ્યામાં ૨૪,૪૧૬.૫ હેક્ટરમાં ગાઢ જંગલો આવેલા છે, જેમાં વન્યજીવન અને ઔષધીય વનસ્પતિઓનો સમાવેશ થાય છે. આ વિસ્તાર વાઘ, દીપડા, રીંછ, ચિત્તલ અને સાબરનું ઘર છે અને કાન્હા-પેંચ ટાઇગર રિઝર્વ માટે કોરિડોર તરીકે સેવા આપે છે. સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતા ધરાવતો આ પ્રદેશ છે. ચોતરફ ગાઢ મનોહર જંગલ અને એના પર પંખીઓના ઉડ્ડયનથી છલકતું કિલ્લોલતું આકાશ છે. પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન અને પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાપન યોજનાના અહેવાલો અને જાહેર સૂચનાઓની સમીક્ષા દર્શાવે છે કે હરાજી પ્રક્રિયા બંધારણીય, પર્યાવરણીય અને કાનૂની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કરે છે. પચામા દાદર બોક્સાઈટ બ્લોક માટે બ્લોક-વિશિષ્ટ, અપડેટેડ અને સ્વતંત્ર પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન અભ્યાસ જાહેરમાં ઉપલબ્ધ નથી. અગાઉ કાર્યરત અન્ય ખાણો (જેમ કે મેંગેનીઝ ખાણો) ના અહેવાલોનો સંદર્ભ આપવો એ પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન સૂચના ૨૦૦૬નું ઉલ્લંઘન કરે છે.
વન અધિકાર કાયદો દેશના તમામ વન વિસ્તારોને લાગુ પડે છે, જ્યાં અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પરંપરાગત વનવાસીઓના વ્યક્તિગત અને સામુદાયિક અધિકારો સમાવિષ્ટ છે. આદિવાસી સમુદાયોના વ્યક્તિગત અને સામુદાયિક વન અધિકારો પર થતી અસરોનું કોઈ યોગ્ય મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું નથી. આ પરિસ્થિતિ વન અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૦૬ અને માનનીય સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશોની વિરુદ્ધ છે. પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય દ્વારા ૨૩ નવેમ્બર, ૨૦૨૩ ના રોજ આ ખાણકામ પ્રોજેક્ટ અંગે જારી કરાયેલા જાહેરનામાના કલમ ૧૯ માં વન અધિકારોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ઓપનકાસ્ટ બોક્સાઈટ ખાણકામની લાંબા ગાળાની અસરો નગણ્ય હોવાનો દાવો વૈજ્ઞાાનિક પુરાવાની વિરુદ્ધ છે. ઁઈજીછ કાયદા હેઠળ ગ્રામ સભાઓની પૂર્વ, મુક્ત સંમતિના સ્પષ્ટ અને ચકાસી શકાય તેવા દસ્તાવેજીકરણ પૂરા પાડવામાં આવ્યા નથી. જળ સંસાધનો પર થતી અસરોને ઓછી આંકવામાં આવી છે.
મુખ્ય વિસ્તારમાં કોઈ કાયમી પાણીના સ્રોત નથી, જ્યારે મોસમી પ્રવાહો, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ એ સ્થાનિક ખેતી અને આજીવિકાનો પાયો છે. ખાણકામ માટે પાણીનો ઉપયોગ આ વિસ્તારમાં હાલની પાણીની કટોકટીને વધુ તીવ્ર બનાવી શકે છે, જેનું પર્યાપ્ત મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું નથી. સામાજિક અને આર્થિક અસરોને એકતરફી રીતે દર્શાવવામાં આવી છે. રોજગાર સર્જનના દાવા અંદાજો પર આધારિત છે, જેમાં કેટલા સ્થાનિક આદિવાસી લોકોને કાયમી રોજગાર મળશે તેની કોઈ સ્પષ્ટતા નથી. વિસ્થાપન અને આજીવિકાના નુકસાનની ભરપાઈ કેવી રીતે કરવામાં આવશે? ટ્રક પરિવહન, ધૂળ, અવાજ, આરોગ્ય જોખમો અને સામાજિક અશાંતિ જેવા નકારાત્મક પાસાઓને ઓછા આંકવામાં આવે છે. ખાણકામ પછી જમીનની મૂળ ઇકોલોજીનું વાસ્તવિક પુનઃસ્થાપન અશક્ય છે. હરાજી પ્રક્રિયામાં પર્યાવરણીય યોગ્ય ખંતનો અભાવ છે. પર્યાવરણીય અને સામાજિક મંજૂરીઓ મેળવતા પહેલા હરાજી પ્રક્રિયા શરૂ કરવામાં આવી છે.
