આ વરસે ભારતના વિવિધ ભાગોમાં ઉનાળો વહેલો આવી ગયો છે. ફેબુ્રઆરીના છેલ્લા અઠવાડિયામાં ગોવા અને મહારાષ્ટ્રમાં સત્તાવાર રીતે ગરમીનું મોજું નોંધાયું હતું. ઓડિશા, તેલંગાણા અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાં પહેલાથી જ ૪૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસથી વધુ તાપમાન નોંધાયું છે. અરે ગયા ફેબુ્રઆરીના મોટાભાગના દિવસોમાં, ૩૧ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં રાત્રિનું તાપમાન સામાન્ય કરતા ઓછામાં ઓછું એક ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ હતું, જ્યારે ૨૨ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં રાત્રિનું તાપમાન સામાન્ય કરતા ત્રણથી પાંચ ડિગ્રી સેલ્સિયસ વધુ હતું. ભારતીય હવામાન વિભાગ દ્વારા ફેબ્રુઆરી માસને શિયાળાની ઋતુ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવવા છતાંય, આ સંકેતો નવા હવામાન ધોરણો તરફ નિર્દેશ કરે છે. વૈજ્ઞાાનિકોએ લાંબા સમયથી ચેતવણી આપી છે કે જમીન અને મહાસાગરો બંને પર વધતા વૈશ્વિક તાપમાનને કારણે વારંવાર ગરમીના વધુ તીવ્ર મોજા આવશે.
આનાથી અનેક દેશો અને રાજયોએ ભૂકંપ કે પૂરની જેમ ગરમીની ઘટનાઓ માટે તૈયારી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવો પડશે. આપણા દેશમાં ચોમાસા સિવાય ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ બહુ કામ કરતું નથી. સરકારને ખબર જ નથી કે શિયાળાની કાતિલ ઠંડી પણ એક ડિઝાસ્ટર છે. ભારતના અને ગુજરાતના મોટાભાગના શહેરોમાં શિયાળામાં તો ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ નામની કોઈ વસ્તુ નથી. રસ્તા પર રખડતા ભટકતા નિરાધાર લોકો માટે શિયાળાની રાતના સૂસવાટામાં શ્વાસ ટકાવવો મુશ્કેલ હોય છે. ચોતરફ ફૂંફાડા મારતા પવનો હોય ત્યારે દુર્બળ વયસ્ક ગરીબોને જરીક જેટલો શ્વાસ પણ દુર્લભ બની જાય છે. સરકાર આ ડિઝાસ્ટરને ઓળખતી નથી. ગુજરાતના કહેવાતા મહાનગરોમાં પણ રૈન બસેરા નથી. એવું જ ઉનાળામાં છે. ઉનાળામાં ભયાનક ગરમી પડે ત્યારે પોતાની ભાંગી તૂટી લારીમાં માલ વાહન કરતા કામદારો પ્રથમ પરસેવે રેબઝેમ થાય છે અને પછી રસ્તા વચ્ચે ઢળી પડે છે.
અજાણ્યા રાહદારીઓ એના પર પાણી છાંટીને એને ઘૂંટડો પાણી પીવરાવે છે ત્યારે એ ભાનમાં આવે છે. ભર બપોરના આવા ડિઝાસ્ટરને પણ ગુજરાત સરકાર ઓળખતી નથી. આપણે ત્યાં શિયાળા કે ઉનાળાના ડિઝાસ્ટર માટે કોઈ વ્યવસ્થા નથી. ગરીબ પીડિતોના લોહીને સરકાર પાણી ગણે છે? સરકાર માત્ર ચોમાસામાં આવતા ભારે વરસાદ અને પ્રલયને જ ડિઝાસ્ટર માને છે અને એવા દિવસોમાં જ કલેકટરોની જીપો એમના મેદાનની બહાર નીકળીને નદીકાંઠાના ગામોમાં ફરતી હોય છે. હવે ચોમાસુ તો બહુ દૂરની વાત થઈ પણ એ પહેલા ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટની ઉનાળામાં જરૂર પડશે. કારણ કે પૃથ્વી પરનું સમગ્ર તાપમાન એકાએક જ વધી ગયું છે. હવે એની પરાકાષ્ઠાએ જવાની ઝડપ આ બે ત્રણ વર્ષમાં જ પકડાશે. હવે જો સરકાર ઉનાળાના ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટમાં ધ્યાન નહીં આપે તો દેશમાં પર્યાવરણીય મૃત્યુનો આંકડો બહુ જ ઉંચે જશે.
જો કે, સસ્ટેનેબલ ફ્યુચર્સ કોલાબોરેટિવ સંસ્થા દ્વારા તાજેતરના અભ્યાસમાં, જેમાં નવ ભારતીય શહેરોમાં ગરમી સંબંધિત તૈયારીઓની તપાસ કરવામાં આવી હતી, તે જાણવા મળ્યું છે કે કોઈપણ શહેરમાં લાંબા ગાળાની કોઈ યોજના નથી. મોટાભાગની તૈયારી ટૂંકા ગાળાના કટોકટીના પગલાં સુધી મર્યાદિત છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગરમીના મોજા દરમિયાન પીવાનું પાણી પૂરું પાડવું, કામના કલાકોમાં ફેરફાર કરવો અને હોસ્પિટલની ક્ષમતા વધારવી. સંવેદનશીલ વસ્તી માટે ઘર અથવા વાણિજ્યિક ઠંડકની સુવિધા સુનિશ્ચિત કરવી કે અત્યંત ગરમીના દિવસોમાં આવકના નુકસાન માટે કામદારોનો વીમો લેવો, આગ વ્યવસ્થાપનમાં સુધારો કરવો અને વીજળી ગ્રીડની વિશ્વસનીયતામાં સુધારો કરવો જેવા મહત્વપૂર્ણ લાંબા ગાળાના પગલાં ખૂટે છે. કેટલાક શહેરોએ સ્થાનિક હવામાનનું નિરીક્ષણ કરવા, શહેરી ગરમીના ટાપુઓનું નકશા બનાવવા અથવા ગરમી યોજનાઓના અમલીકરણ માટે જવાબદાર લોકોને તાલીમ આપવાનું આયોજન પણ શરૂ કર્યું નથી.
અન્ય વ્યૂહરચનાઓ, જેમાં ગ્રીન કવર વધારવું, ગરમી ઘટાડવા માટે ખુલ્લી જગ્યાઓ બનાવવી અને સક્રિય ઠંડક માટે છત પર સૌર ઉર્જા સ્થાપિત કરવી વગેરે સામેલ છે, તે ઘણીવાર સૌથી વધુ જોખમમાં રહેલી વસ્તીને લક્ષ્ય બનાવ્યા વિના લાગુ કરવામાં આવે છે. જ્યારે આબોહવા પરિવર્તનનો સામનો કરવાના વૈશ્વિક પ્રયાસો મુખ્યત્વે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડવા પર કેન્દ્રિત છે, ત્યારે તે મોરચે મર્યાદિત પ્રગતિએ અનુકૂલન તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે - ખાસ કરીને ગરમી પ્રત્યેના પ્રતિભાવોનું સંચાલન. ખર્ચ-અસરકારક ઠંડક ઉપકરણોની ભલામણ ઘણીવાર કરવામાં આવે છે, પરંતુ તે ઓઝોન-ક્ષય કરનારા રેફ્રિજરેન્ટ્સના વધતા ઉપયોગ અંગે ચિંતા ઉભી કરે છે.
