ભારતીય લોકશાહીના કેન્દ્રમાં કોઈપણ રાજકીય પક્ષ સત્તામાં રહ્યો હોય, રાજ્યોમાં વિપક્ષી સરકારો અને રાજ્યપાલો વચ્ચેના સંઘર્ષના અહેવાલો દાયકાઓથી હેડલાઇન્સમાં રહ્યા છે. જાહેર હિતોનું રક્ષણ કરવા અને રાજ્ય સરકારોની બેલગામ નીતિઓને સંતુલિત કરવા માટે બનાવવામાં આવેલ આ બંધારણીય પદ ક્યારેક ક્યારેક વિવાદમાં ફસાય છે. બહુમતી સરકારોને પછાડવાની ઘટના છેલ્લી સદીમાં પણ સમાચારમાં રહી છે. કર્ણાટક વિધાનસભામાં તાજેતરમાં બનેલી અપ્રિય ઘટનાએ આ વલણમાં વધારો કર્યો છે. પરિણામે, રાજભવનોને લોકભવનમાં રૂપાંતરિત કરવાની જરૂરિયાત અનુભવાઈ રહી છે. કર્ણાટક વિધાનસભામાં જે બન્યું તે રાજભવનો અને ચૂંટાયેલી સરકારો વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષમાં એક વધારાનું નીચું પગથિયું છે, ખાસ કરીને એવા રાજ્યોમાં જ્યાં શઘછ સત્તામાં નથી.
ખરેખર, કેબિનેટ દ્વારા તૈયાર કરાયેલા લખાણને છોડીને, પરંપરાગત સંબોધનને થોડી પંક્તિઓ સુધી મર્યાદિત રાખવાના નિર્ણય બાદ કર્ણાટકમાં એક નવો વિવાદ ફાટી નીકળ્યો. આ નિર્ણયની અસર કોંગ્રેસ શાસિત દક્ષિણ રાજ્યથી ઘણી આગળ અનુભવાઈ. નવા વર્ષના સત્રની શરૂઆતમાં રાજ્યપાલનું ભાષણ એક બંધારણીય પરંપરા છે. આ ભાષણ સામાન્ય રીતે રાજ્ય સરકારની નીતિઓ અને અગ્રતાક્રમોનું ઔપચારિક નિવેદન છે, રાજ્યપાલ દ્વારા વ્યક્તિગત નિવેદન નહીં. જોકે, સત્રની શરૂઆતમાં, રાજ્યપાલ થાવરચંદ ગેહલોતે સ્વ-તૈયાર ભાષણ આપ્યું અને ગૃહ છોડી દીધું. રાજ્યની કોંગ્રેસ સરકારે તેમના પર કેન્દ્ર સરકારની કઠપૂતળી હોવાનો આરોપ મૂક્યો. તમિલનાડુ અને કેરળ વિધાનસભામાં તાજેતરમાં બનેલી અપ્રિય ઘટનાઓ બાદ આ કડવો સંઘર્ષ ઊભો થયો છે. વિડંબના એ છે કે, તાજેતરનાં વર્ષોમાં આવા મતભેદો સામાન્ય બની ગયા છે, જેને ભારત જેવી સંઘીય લોકશાહી માટે સારા સંકેત ગણી શકાય નહીં.
રાજ્ય સરકારોની વાત સાચી માનીને ઘડીક બાજુ પર રાખીને જુઓ કે કર્ણાટકની સિદ્ધારમૈયા સરકારે ભાજપને કષ્ટ આપવા કેવી ચેષ્ટા આ વખતે કરી છે. સત્રના પહેલા દિવસે કર્ણાટક માટેના કન્નડ ભાષાના, આપણા જય જય ગરવી ગુજરાત જેવા ગીતનું સત્રારંભે સદનમાં ગુંજન થયું ત્યારે રાજ્યપાલનો આગ્રહ હતો કે એના પછી રાષ્ટ્રગીત જનગણમન પણ વગાડવું જોઈએ. માત્ર રાજ્યપાલ સામે શૃંગ ઉછાળવાના ઈરાદાથી સિદ્ધારામૈયાએ ઈન્કાર કર્યો કે એ ગીત નહિ વગાડવામાં આવે. એટલે કન્નડ ગીત પૂરું થયા પછી રાજ્યપાલ એકાએક સદન છોડીને રાજભવન જતા રહ્યા. આ ચિનગારી કર્ણાટકની કોંગ્રેસ સરકારે ચાંપી છે. બીજે દિવસે એટલે કે ગઈકાલે રાજ્યપાલ ગેહલોતે પોતાના ભાષણની માત્ર બે લીટી વાંચીને ગૃહ ઼છોડી દીધું.
આ ઘટના સિવાય પણ વિવિધ રાજ્યોમાં વિપક્ષના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારોના વડાઓ આરોપ લગાવી રહ્યા છે કે મોટાભાગના રાજ્યોમાં, રાજ્યપાલનો ઉપયોગ ફક્ત કેન્દ્ર સરકારના રાજકીય લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવા માટે એક સાધન તરીકે થઈ રહ્યો છે. રાજ્યપાલો પાસેથી કેન્દ્ર સરકાર અને રાજ્ય સરકાર વચ્ચે નિષ્પક્ષ સેતુ તરીકે કામ કરવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. અલબત્ત કોઈ પણ રાજ્યપાલને ડ્રાફ્ટ સંબોધન સામે વાંધો ઉઠાવવાનો અધિકાર છે, ત્યારે જવાબ આપવા માટે બંધારણીય નૈતિકતા પણ આવશ્યક છે. આવા કોઈ પણ મતભેદનો ચોક્કસપણે સંવાદ દ્વારા ઉકેલ લાવવાની જરૂર છે. રાજ્યપાલ અને રાજ્ય સરકારોએ કોઈપણ કિંમતે ગૃહની અંદર સીધી ટક્કર ટાળવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. કોઈપણ રાજ્યપાલ અને રાજ્ય સરકારનું અંતિમ ધ્યેય લોકોનાં હિતોનું રક્ષણ કરવાનું છે.
ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાં જ્યાં રાજ્યપાલ અને રાજ્ય સરકારો એકબીજાનાં હેતુઓ વિરુદ્ધ કામ કરે છે, ત્યાં શાસનની ગુણવત્તા પર અસર પડે છે. આ ફક્ત અહંકારનો સંઘર્ષ નથી; તે સંઘવાદની કસોટી પણ છે. કેન્દ્ર સરકાર હાલમાં રાજભવનો નામ બદલીને લોકભવન કરવા માટે ઝુંબેશ ચલાવી રહી છે. પણ એનડીએ સરકાર વિપક્ષ શાસિત રાજ્યોમાં પ્રવૃત્તિ તો એ જ કરી રહી છે જે પોતાના જમાનામાં ઈન્દિરા ગાંધી, રાજીવ ગાંધી અને નરસિંહરાવ કરતા હતા. કેન્દ્ર સરકારનો દાવો છે કે રાજભવનનું ભાષણ સામંતશાહી માનસિકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. લોકશાહીમાં, રાજભવન રાજાશાહીનો પર્યાય લાગે છે. લોકશાહીમાં, લોકભવન ખરેખર લોકોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. પરંતુ 'લોકભવન' શબ્દ ફક્ત ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બની શકે છે જો જનતાના હિતોને રાજકીય સંઘર્ષથી ઉપર રાખવામાં આવે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય એમ બંને સત્તા કેન્દ્રોએ લોકોના આદેશનું વિશ્વાસપૂર્વક સન્માન કરવું જોઈએ. ભારત જેવા સંઘીય લોકશાહી દેશ માટે આ એક અનિવાર્ય સ્થિતિ છે.
