ભારતમાં રમખાણો મોટાભાગે ચોક્કસ હિતોનું ષડયંત્ર છે અને તે સામાજિક તણાવનો સ્વયંભૂ વિસ્ફોટ નથી તેવા નોંધપાત્ર પ્રયોગમૂલક પુરાવા છે. તેથી, નાગપુરની હિંસા માટે માત્ર અફવાઓ અને આવેગજન્ય પ્રતિક્રિયાઓને દોષ આપવો વાજબી નથી, જેમાં ડઝનેક લોકો ઘાયલ થયા છે. મહારાષ્ટ્રમાં ત્રણ માર્ચે બજેટ સત્ર શરૂ થયાના દિવસો સુધી, શાસક જમણેરી પક્ષોએ સતત મુઘલ સમ્રાટ ઔરંગઝેબના વારસાને રાજકીય ચર્ચાના મુદ્દા તરીકે ઉઠાવ્યો છે. સમકાલીન રાજકીય પ્રવચનમાં મધ્યયુગીન શાસકની પુનરાવતત સમસ્યા માત્ર શાસનની ખોટી રીતે નક્કી કરેલી પ્રાથમિકતાઓને જ પ્રગટ કરતી નથી, પણ એવી શંકા પણ ઊભી કરે છે કે આ વિવાદો ઇરાદાપૂર્વક આજીવિકાના દબાયેલા મુદ્દાઓ પરથી ધ્યાન હટાવવા માટે બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. મહારાષ્ટ્ર પોતે અત્યારે મોંઘવારી, ખેડૂતોની આત્મહત્યા અને આથક સંકટ સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે, ખાસ કરીને તેના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં. તેમ છતાં, આ તાકીદની ચિંતાઓનો ઉકેલ લાવવાને બદલે, રાજકીય તંત્ર ઉશ્કેરણીજનક વિધાનો દ્વારા જાહેર અસંતોષને જગાડવામાં, ચૂંટણી લાભ માટે સાંપ્રદાયિક વફાદારીઓને છંછેડવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
અગાઉ તાજેતરની વિધાનસભાના ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન આ રણનીતિ સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહી હતી. ભારતીય જનતા પાર્ટી અને તેના સહયોગીઓના અગ્રણી નેતાઓએ વારંવાર ઔરંગઝેબને ચૂંટણીના મુદ્દા તરીકે ઉઠાવ્યો હતો. આ નિવેદન પાછળનો ઈરાદો એકદમ સ્પષ્ટ હતો. મુસ્લિમોને વર્ષો પહેલાં મૃત્યુ પામેલા શાસકના વારસાના વારસદાર તરીકે ગણાવીને બહુમતી સમુદાયને એકત્ર કરવાનો આ કોડેડ રાજકીય મેસેજ હતો. વિવિધ સંશોધનો સૂચવે છે કે જે સમાજોમાં આંતર-ધાર્મિક નાગરિક જોડાણ વધુ મજબૂત હોય છે ત્યાં તોફાનો થવાની શક્યતા ઓછી હોય છે. કોંગ્રેસે આરોપ મૂક્યો છે કે મહાન રાજકીય અને ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવતા શહેર નાગપુરમાં રમખાણો ફાટી નીકળ્યાં, એ એવી શાસક પ્રથાએ ચાંપેલી ચિનગારી છે જે તમામ સમુદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો દાવો કરે છે.
ટિકિટ બારી પર 'છાવા' ફિલ્મની સફળતાએ પણ કોમી ચર્ચાને હવા આપી છે. આ ફિલ્મ છત્રપતિ સંભાજીના નેતૃત્વમાં મરાઠાઓ અને ઔરંગઝેબના નેતૃત્વમાં મુઘલો વચ્ચેના ઐતિહાસિક સંઘર્ષને દર્શાવે છે. જોકે, મુખ્ય પ્રધાન દેવેન્દ્ર ફડણવીસનો દાવો કે ફિલ્મની લોકપ્રિયતાએ અશાંતિ ફેલાવી એ અનુકૂળ વિક્ષેપ છે, જે તેના વારંવારના નિવેદનો દ્વારા સરકારને દુશ્મનાવટનું વાતાવરણ વધારવાના આરોપોમાંથી મુક્ત કરે છે. મહારાષ્ટ્રને સર્વાંગી વિકાસમાં અગ્રેસર તરીકેનો દરજ્જો પાછો અપાવવા માટે, તેની સરકારે તેનું ધ્યાન વિભાજનકારી કથાઓમાંથી વાસ્તવિક સામાજિક-રાજકીય પડકારો તરફ વાળવું પડશે. સ્વાર્થી રાજકીય હેતુઓ માટે ઈતિહાસનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરતી સાંપ્રદાયિક શક્તિઓ સામે નાગરિક સમાજે પણ અવાજ ઉઠાવવો જોઈએ. ધુ્રવીકરણની આ ચાલનો વિરોધ કરીને જ રાજ્ય સાચી પ્રગતિ તરફ આગળ વધી શકે છે.
તાજેતરમાં, મહારાષ્ટ્રના સપા ધારાસભ્ય અબુ આઝમીએ મુગલ શાસક ઔરંગઝેબની મહાનતાના વખાણ કર્યા હતા. વિરોધ પછી, તેણે પોતાનું નિવેદન પાછું ખેંચ્યું, પરંતુ તેનાથી દેશની રાજનીતિમાં ગરમાવો આવી ગયો અને નાગપુરમાં પણ હિંસા ફાટી નીકળી, જેમાં ઘણા પોલીસકર્મીઓ પણ ઘાયલ થયા. દેશની સામાન્ય જનતા ઔરંગઝેબને અસંસ્કારી માને છે, પરંતુ મુઠ્ઠીભર લોકો તેને દયાળુ અને મહાન શાસક કહેતા રહે છે.
ઔરંગઝેબનું મૂલ્યાંકન હકીકતો પર ઓછું અને સાંભળેલી વાતો અને ધામક પૂર્વગ્રહો પર વધુ આધારિત છે. કેટલાક સમકાલીન મુસ્લિમ ઈતિહાસકારોએ ઔરંગઝેબને તેની કટ્ટરતાના કારણે આદર્શ માનીને તેની પ્રશંસા કરી અને તેને 'ઝિંદા-પીર'નું બિરુદ આપ્યું. પછીના કેટલાક ઈતિહાસકારોએ પણ આ જ આધાર પર તેમનો મહિમા કર્યો, જે તથ્યો સાથે મેળ ખાતો નથી. શું તેને માત્ર એટલા માટે મહાન કહેવા જોઈએ કે તેણે ભારતીય ઉપખંડના વિશાળ વિસ્તાર પર શાસન કર્યું? મોટું રાજ્ય એ શાસકની મહાનતાનો પુરાવો નથી.
જ્યારે પિતા શાહજહાં જીવતા હતા ત્યારે ઔરંગઝેબે સિંહાસન મેળવવા માટે તેમના ભાઈઓ સાથે યુદ્ધ કર્યું હતું. તેણે તેના ભાઈ દારા શિકોહ પર ઈસ્લામ વિરુદ્ધ કામ કરવાનો ખોટો આરોપ લગાવીને તેની હત્યા કરી. તેણે દારાને નિર્દયતાથી મારી નાખ્યો અને તેનું માથું કાપીને તેના પિતા શાહજહાં સમક્ષ થાળીમાં રજૂ કર્યું. શું આ અત્યંત ક્રતા ન ગણાય? તેણે દારાના પુત્ર સુલેમાન અને તેના ભાઈ મુરાદને પણ વિશ્વાસઘાતથી મારી નાખ્યા. તેણે તેના પિતા શાહજહાંને પાણી માટે ત્રાસ આપ્યો અને મૃત્યુ સુધી તેને જેલમાં રાખ્યો. શાહજહાંના અંતિમ સંસ્કારમાં પણ હાજરી આપી ન હતી. તેના ડરને કારણે, અન્ય દરબારીઓ પણ અંતિમ સંસ્કારમાં ભાગ લઈ શક્યા નહીં. શાહજહાંને સામાન્ય નોકરો દ્વારા દફનાવવામાં આવ્યા હતા.
