ભારતીય લોકશાહીની આ એક વિડંબના છે કે રાજકીય પક્ષોએ મફત ભેટોને ચૂંટણી જીતવાના સાધનમાં ફેરવી દીધી છે. મતદારોને થોડા નાણાંકીય લાભો અને વિશેષાધિકારો આપીને, મફત ભેટોને હવે સફળતાના શોર્ટકટ તરીકે જોવામાં આવે છે. આ જ કારણ છે કે, આગામી ચૂંટણીઓ પહેલા કેટલાક રાજ્યોમાં મફત ભેટોના વ્યાપને ધ્યાનમાં રાખીને, દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે એક કડક ટિપ્પણી જારી કરી છે, જે આ મુદ્દાને રાષ્ટ્રીય ચર્ચામાં પાછો લાવે છે. આગામી બેથી ત્રણ મહિનામાં ચાર મુખ્ય રાજ્યો - આસામ, પશ્ચિમ બંગાળ, કેરળ અને તમિલનાડુમાં ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે મફતની રેવડીની ઘોર નિંદા કરી છે અને કહ્યું છે કે સંનિષ્ઠ કરદાતાઓનો તો વિચાર કરો જેના નાણાંની તમે સ્વપક્ષીય વિજય માટે લ્હાણી કરો છો, કારણ કે કરદાતાએ કોઇ પક્ષના વિકાસ માટે ટેક્સ ભર્યો હોતો નથી.
લોકશાહીના કલ્યાણકારી ખુશનુમા ખ્યાલને જોતાં, જાહેર હિતમાં અમલમાં મુકાયેલી જાહેર કલ્યાણકારી યોજનાઓ શાસનનો એક આવશ્યક સ્તંભ રહી છે. જોકે, યોજનાઓ અને ચૂંટણી પહેલાની અતિશય ઉદારતા વચ્ચેનો તફાવત વધુને વધુ ઝાંખો થઈ રહ્યો છે. દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે ચેતવણી આપી છે કે મફત ભેટોનો અનિયંત્રિત પ્રવાહ રાજ્યની નાણાંકીય શિસ્તને નબળી પાડે છે. રાજ્યોની પ્રાથમિક ફરજ છે કે તેઓ નબળાં જૂથો, ખાસ કરીને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા પૃષ્ઠભૂમિના લોકોની કાળજીપૂર્વક સંભાળ લે, પરંતુ સામુદાયિક રીતે સરકારી તિજોરીમાંથી ખરે ચૂંટણી ટાણે જ નાણાં મતદારોના ખિસ્સા તરફ ફેંકવા એ સત્તાનો દુરુપયોગ છે. જ્યારે મહેસૂલ ખાધ ધરાવતા રાજ્યો મફત ભેટો પર મોટી રકમ ખર્ચ કરે છે, ત્યારે સરકારી તિજોરી પર દબાણ વધે છે.
જે ભંડોળનો ઉપયોગ માળખાગત સુવિધાઓ સુધારવા, આરોગ્યસેવાને મજબૂત કરવા અને શિક્ષણ સુવિધા વધારવા માટે થવો જોઈએ તેને ટૂંકા ગાળાના રાજકીય લાભ માટે વાળવામાં આવે છે. તે દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે કે રાજકારણીઓ મફત વીજળી, મફત બસ સવારી અને રોકડ વિતરણ કરવાની દોડમાં રોકાયેલા છે. લોકપ્રિયતા મેળવવા માટે રાજકોષીય સાધનોનો ઉપયોગ એ હીન કક્ષાની લોકશાહીનું લક્ષણ છે. ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે તાર્કિક પ્રશ્ન પૂછયો છેઃ રાજ્યો મફત ભેટો વિતરણ કરવાને બદલે રોજગાર સર્જન અને કૌશલ વિકાસ માટે બજેટ દરખાસ્તો કેમ રજૂ કરતા નથી? નવી રોજગારીની તકો ઊભી કરવી એ સામાન્ય લોકો માટે સશક્તિકરણનું એક કાયમી સ્વરૂપ છે, જે તેમને આત્મનિર્ભર બનાવે છે.
બીજી બાજુ, શાસક રાજકીય પક્ષો દ્વારા મતદારોને આકર્ષવા માટે સતત શરૂ કરવામાં આવતી મફત ભેટો નિષ્ક્રિયતા તરફ દોરી જાય છે. લોકો સખત મહેનત દ્વારા આર્થિક સફળતા પ્રાપ્ત કરવાને બદલે સરકારી સુવિધાઓ પર વધુ નિર્ભર બને છે. કૌશલ વિકાસ દ્વારા લોકોને એવી રીતે સશક્ત બનાવવાની જરૂર છે જે લાંબા ગાળાના અને ટકાઉ લાભો પૂરા પાડે. ચૂંટણી નિષ્પક્ષતા માટે ચૂંટણી પહેલાં જાહેર કરાયેલી અથવા અમલમાં મુકાયેલી લોકશાહીવાદી નીતિઓ અને યોજનાઓની સંપૂર્ણ તપાસ જરૂરી છે. વિરોધ પક્ષોએ બિહાર સરકાર પર આરોપ લગાવ્યો હતો કે તેમણે ગયા ઓક્ટોબરમાં મુખ્યમંત્રી મહિલા રોજગાર યોજના હેઠળ મહિલા લાભાર્થીઓને રૂપિયા ૧૫,૬૦૦ કરોડનું વિતરણ કર્યું હતું, જ્યારે આદર્શ આચારસંહિતા અમલમાં હતી. આ સ્વસ્થ લોકશાહી પ્રક્રિયાઓ વિરુદ્ધનું પગલું હતું. શાસક રાજકીય પક્ષો દ્વારા આવો ઇરાદાપૂર્વકનો પ્રયાસ વિરોધ પક્ષોને નિષ્પક્ષ સ્પર્ધાથી વંચિત રાખે છે.
તેથી, ભારતના ચૂંટણી પંચે રાજકીય પક્ષો દ્વારા મતદારોને પરોક્ષ રીતે લાંચ આપવાના પ્રયાસો પર નજીકથી નજર રાખવી અને આદર્શ આચારસંહિતાના ઉલ્લંઘન જેવા પ્રયાસો સામે પગલાં લેવા જરૂરી છે, પછી ભલે તેમાં મુખ્ય રાજકીય પક્ષો કોઈ પણ હોય. ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં કોઈપણ પક્ષપાત આપણી જીવંત લોકશાહી માટે હાનિકારક છે. બીજી બાજુ, સ્વસ્થ લોકશાહી માટે, દેશના મતદારો પરિપક્વ અને જવાબદાર નાગરિકોની જેમ વર્તે અને લોકશાહી મૂલ્યોને મજબૂત બનાવવા માટે કાર્ય કરે તે મહત્વપૂર્ણ છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે આ મફતની રેવડી પ્રકરણ અત્યારે તો માત્ર ટકોર કરવા પૂરતુ હાથમાં લીધું અને મૂકી દીધું, પરંતુ ક્યારેક એવું પણ બને કે કોઈ નામદાર ન્યાયમૂર્તિ છેલ્લાં દસ વરસની તમામ ચૂંટણીઓ અને તેના ચોક્કસ સમય અગાઉ થયેલી લ્હાણીઓને અન્ડરલાઈન કરીને સંબંધિત નિર્ણાયક શાસકોને અપરાધી ઠરાવીને દંડ પણ ફટકારી શકે, પરંતુ એ તો આગળનો મુકામ છે. અત્યારે તો તેજીને ટકોર બસ છે.
