ઇન્ડિયા જસ્ટિસ રિપોર્ટની નવીનતમ આવૃત્તિ મોટાભાગના ભારતીયો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતી એક ચિંતાજનક હકીકતને પ્રકાશમાં લાવે છે. એટલે કે, અધિકતમ કિસ્સાઓમાં ન્યાય વિતરણ વ્યવસ્થા નાગરિકોને ન્યાય આપવામાં નિષ્ફળ જાય છે. ટાટા ટ્રસ્ટ અને સામાજિક નાગરિક સંગઠનોના જૂથ દ્વારા પ્રકાશિત અહેવાલમાં ૨૪ પરિમાણોના આધારે રાજ્યોને ક્રમ આપવામાં આવ્યો છે. આ ધોરણો ન્યાય વ્યવસ્થાના ચાર સ્તંભો સાથે સંબંધિત છે ઃ પોલીસ, ન્યાયતંત્ર, જેલ અને કાનૂની સહાય. દેશ એટલો વિરાટ છે અને અગણિત પ્રકાર છે યાતનાઓના, એટલે ક્યારેક સપાટી પરના જનજીવનને ખ્યાલ જ આવતો નથી કે ભીતરના ડૂસકાં કઈ કઈ કરૂણાન્તિકા સંભળાવે છે. ઉપલી સપાટીમાં બધિરતા આવી જાય છે. નળિયાને ખબર નથી હોતી કે તળિયાના શા હાલ છે. ઈન્ડિયા જસ્ટીસ રિપોર્ટ એ ખબર પાડવા માટેનો એક એનજીઓ કક્ષાનો પ્રયાસ છે.
ઉપરના અર્ધા ઉત્તરીય ભારતને એમ છે કે દક્ષિણની પ્રજા અમારાથી વધુ દરિદ્ર, પુરાતન અને પરંપરાવાદી છે અને અમારાથી પાછળ છે. ખરેખર ઉત્તરીય ભારતનું આ મિથ્યાભિમાન છે. અનેક રીતે દક્ષિણ આગળ છે. દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો ચારેય સ્તંભો પર સારું પ્રદર્શન કરી રહ્યા છે. મોટા અને મધ્યમ કદના રાજ્યોમાં કર્ણાટક, આંધ્રપ્રદેશ, તેલંગાણા અને તમિલનાડુ ટોચ પર છે જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળ, ઉત્તર પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ, ઝારખંડ અને રાજસ્થાન કોષ્ટકમાં સૌથી નીચે છે. રાજ્યોનું રેન્કિંગ દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ સ્કોર ધરાવતા રાજ્યો પોષણક્ષમતા, સંસાધનો અને સામાજિક સમાનતા પ્રાપ્ત કરવાના સંદર્ભમાં આદર્શ છે. હકીકતમાં, દેશમાં કોઈ પણ રાજ્ય એવો દાવો કરી શકતું નથી કે તેની પાસે સંપૂર્ણપણે સંગઠિત અને સારી રીતે કાર્યરત ન્યાયિક વ્યવસ્થા છે. ઉદાહરણ તરીકે, કર્ણાટક સૌથી વધુ ઉચ્ચ ક્રમાંકિત રાજ્ય છે અને તેને ૧૦ માંથી ૬.૭૮ ગુણ મળ્યા છે. આ સરેરાશ કરતાં થોડુંક જ સારું પ્રદર્શન છે.
ભલે પૂર્વનિર્ધારિત ધોરણો પર આધારિત આ મૂલ્યાંકન ન્યાય વિતરણનું સંપૂર્ણ સત્ય જાહેર કરતું નથી. પરંતુ આ અહેવાલ આંશિક રીતે સમજાવે છે કે સમગ્ર ન્યાય વિતરણ વ્યવસ્થા શા માટે આટલી નબળી છે. સમસ્યાનો મોટો ભાગ કહે છે કે ન્યાય વ્યવસ્થાના દરેક સ્તરે વિકરાળ દોષ અને ખામીઓ છે. ઉદાહરણ તરીકે, પોલીસ દળોમાં ૨૩ ટકા જગ્યાઓ ખાલી છે અને દેશના ફોરેન્સિક ક્ષેત્રમાં ૫૦ ટકા જગ્યાઓ ખાલી છે. આ સ્થિતિ ત્યારે છે જ્યારે સન ૨૦૨૦ થી સન ૨૦૨૪ ની વચ્ચે, દેશમાં ફોરેન્સિક લેબની સંખ્યા ૯૪ થી વધીને ૧૧૦ થઈ ગઈ છે. સમસ્યા ખાસ કરીને ગંભીર છે કારણ કે ૩૦,૦૦૦ થી વધુ કેસોમાં ફોરેન્સિક વિશ્લેષણ હજુ આજે પણ બાકી છે. ફોરેન્સિક સ્ટાફ ધરખમ ઓવરટાઈમ કરે છે છતાં આ સ્થિતિ છે.
એકલા ઉત્તર પ્રદેશમાં જ ૧૧,૦૦૦ થી વધુ કેસ પેન્ડિંગ છે. રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે જેલો કેદીઓથી ભરેલી છે, એટલે કે તેમની ક્ષમતાના લગભગ ૧૩૧ ટકા. આમાંથી ૭૬ ટકા કેદીઓ ટ્રાયલ હેઠળ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વારંવાર રાજ્યોને ચોક્કસ સમયગાળા કરતાં વધુ સમયથી જેલમાં રહેલા અંડરટ્રાયલ કેદીઓને મુક્ત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો હોવા છતાં આ સ્થિતિ છે. જેલોમાં સ્ટાફની સંખ્યા પણ ખૂબ ઓછી છે. દેશભરની જેલોમાં ૩૦ ટકા જગ્યાઓ ખાલી છે. ન્યાયતંત્રની સ્થિતિ પણ આનાથી વધુ સારી નથી. રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે દર ૧૦ લાખ વસ્તી માટે ૧૫ ન્યાયાધીશો છે, જ્યારે કાયદા પંચ મુજબ, આવી વસ્તી માટે ૫૦૦ ન્યાયાધીશો હોવા જોઈએ. કાનૂની સહાય અંગે, રિપોર્ટ કહે છે કે પેરાલીગલ સ્વયંસેવકોની સંખ્યામાં તીવ્ર ઘટાડો થયો છે. આ દર્શાવે છે કે ગરીબ અને વંચિત ભારતીયોને ન્યાયની પહોંચ ખૂબ જ મર્યાદિત છે. કેટલાક માટે તો ન્યાય લગભગ અસંભવ જ છે કે શું એવો પ્રશ્ન આ અહેવાલથી ઉદભવે છે.
ન્યાયિક વ્યવસ્થા પણ બંધારણમાં સમાવિષ્ટ સામાજિક અને લિંગ સમાનતાના ઉદ્દેશ્યોને સંપૂર્ણપણે પૂર્ણ કરતી નથી. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, સરકારની ૩૩ ટકાની ભલામણ છતાં, વરિષ્ઠ હોદ્દા પર માત્ર ૮ ટકા મહિલાઓ છે. કોઈ પણ રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પોલીસ દળોમાં મહિલાઓ માટે નિર્ધારિત ક્વોટા પૂર્ણ કરતું નથી. ન્યાયતંત્રમાં નીચલા સ્તરે ૩૮ ટકા મહિલાઓ છે જ્યારે ઉચ્ચ અદાલતોમાં ૧૪ ટકા મહિલાઓ છે. રાજ્યોની વાત કરીએ તો, ફક્ત કર્ણાટકનું ન્યાયતંત્ર જ જાતિ આધારિત અનામત પૂર્ણ કરે છે. ઉપરાંત, નબળી ગુણવત્તાવાળી તાલીમ પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ કરે છે. ગૌણ સ્તરે કાયદા અને બંધારણની પૂરતી સમજનો અભાવ છે. દમન અને નિયંત્રણના વસાહતી વારસાથી બંધાયેલા ભારતે હજુ સુધી એવી ન્યાય વ્યવસ્થા અપનાવી નથી જે બંધારણીય સ્વતંત્રતાઓનું સમર્થન કરતી વખતે લોકોની સેવા કરવાના હેતુથી કાર્ય કરે. આ એક મોટો પડકાર છે જેને સંસાધનોની અછતને પહોંચી વળવા જેટલો જ એટેન્ડ કરવાની જરૂર છે.
